چرا جین جیکوبز را نصفه میشناسیم؟
وقتی نام جین جیکوبز میآید، تصویر آشنایی در ذهن شکل میگیرد: زنی که در نیویورک مقابل پروژههای بزرگ عمرانی ایستاد، از محلههای قدیمی دفاع کرد، با بزرگراهها جنگید و درباره خیابانهای شلوغ، پیادهروها و «چشمهای خیابان» نوشت. این تصویر اشتباه نیست. بخش مهمی از شهرت جیکوبز دقیقاً از همین مبارزهها به دست آمد؛ از تلاش برای حفظ میدان واشنگتن در برابر خودروها، مخالفت با تعریض خیابانهایی که به نظرش زندگی پیاده در وستویلج را تضعیف میکردند و مهمتر از همه، مخالفت با بزرگراه لوئر منهتن که میتوانست بخشهایی از محله چینیها و منطقه ساختمانهای چدن نیویورک را دگرگون کند.
در این روایت، جیکوبز منتقد برنامهریزی از بالا به پایین است؛ کسی که به جای نقشههای بزرگ و طرحهای جامع، به زندگی واقعی مردم در خیابان نگاه میکند. تنوع کاربری، تراکم، بلوکهای کوتاه، فعالیت در خیابان و حضور مداوم مردم، عناصر اصلی این تصویر هستند.
اما این فقط یک نیمه جیکوبز است.
خود او در سالهای بعد بخش قابلتوجهی از آثارش را به اقتصاد اختصاص داد: اقتصاد شهرها، شهرها و ثروت ملتها و طبیعت اقتصادها. حتی در مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکا نیز بخشی که به اقتصاد اختصاص داده شده بود، از نظر خود جیکوبز اهمیت ویژهای داشت. او در آنجا از رفتار اجتماعی شهرها عبور میکرد و به پرسشی بنیادیتر میرسید: اقتصاد یک شهر چگونه رشد میکند و فعالیتهای جدید از کجا میآیند؟
این پرسش، جیکوبز را از یک منتقد شهرسازی به متفکری درباره فرآیند شکلگیری اقتصاد شهری تبدیل میکند.
شهر چگونه چیزی را که از قبل وجود نداشته، به وجود میآورد؟
برای جیکوبز، رشد اقتصادی چیزی نیست که بتوان آن را صرفاً با تزریق سرمایه، ساخت یک پروژه بزرگ یا تصمیم یک مرکز برنامهریزی توضیح داد. اقتصاد شهر میتواند از درون خود شهر تغییر کند؛ از تصمیمهای روزمره افرادی که هرکدام مسئله، اطلاعات و منافع خودشان را دارند.
یک نفر کسبوکاری راه میاندازد، دیگری مهارتی تازه یاد میگیرد، فرد دیگری کالایی را که پیشتر از بیرون وارد میشده در داخل تولید میکند و شخص دیگری راه تازهای برای فروش یا توزیع آن پیدا میکند. هیچکدام لزوماً نمیدانند حاصل ترکیب این تصمیمها در چند سال آینده چه خواهد شد. اما همین تصمیمهای جداگانه میتوانند به تدریج ساختار اقتصادی تازهای ایجاد کنند.
بنابراین مسئله فقط این نیست که یک شهر چه مقدار سرمایه یا چه تعداد نیروی کار دارد. سؤال مهمتر این است که آیا ساختار شهر اجازه میدهد فعالیتهای جدید از دل فعالیتهای موجود بیرون بیایند؟
اینجاست که بخش شهری اندیشه جیکوبز به بخش اقتصادی آن متصل میشود. خیابانهای کوتاه، تنوع کاربری، تراکم و حضور فعالیتهای مختلف در کنار یکدیگر، در این نگاه ارزش خود را صرفاً از شکل ظاهری شهر نمیگیرند. آنها میتوانند احتمال برخورد میان افراد و فعالیتهای متفاوت را افزایش دهند؛ برخوردهایی که ممکن است به یادگیری، همکاری، آزمون یک ایده یا کشف یک فرصت جدید منجر شوند.
به بیان دیگر، ویژگیهای کالبدی شهر شرایط یک فرآیند اقتصادی و اجتماعی را فراهم میکنند؛ خودشان مقصد نهایی نیستند.
نظم شهری را کسی از بالا طراحی نمیکند
این نگاه، جیکوبز را به مسئلهای بزرگتر میرساند: شهر و اقتصاد شهری نمونهای از نظمی هستند که حاصل طراحی یک ذهن مرکزی نیست.




دیدگاهها