شهرباز چیست؟
«شهرباز» رسانهای تحلیلی و فضایی برای اندیشیدن به پیوند شهر، اقتصاد ، حکمرانی و مسکن در ایران است. ما معتقدیم توسعهنیافتگی شهری ، بحران مسکن و کیفیت زندگی سرنوشت محتوم ما نیست. شهرباز با تکیه بر شواهد علمی، تجارب جهانی و واقعیتهای بومی ایران، به دنبال بازخوانی قواعد نانوشتهای است که شکل، قیمت و شیوه اداره شهرهای ما را تعیین میکنند.
چرا شهرباز به وجود آمد؟
ما از پرسشهایی درباره اقتصاد و توسعه ایران شروع کردیم. چرا ایران با این حجم از مسئله اقتصادی روبهروست؟ چرا پیشرفت اقتصادی دشوار شده و چرا مشکلاتی مانند تورم، رشد اقتصادی پایین،ناتراژی انرژی و رفاه مردم دهه ها حل نشده اند و به دغدغههای دائمی کشور تبدیل شدهاند؟
در میان این مسائل، مسکن برای ما اهمیت ویژهای پیدا کرد؛ مسئلهای که سالهاست بخش مهمی از زندگی و اقتصاد مردم ایران را تحت تأثیر قرار داده و حتی در چندین دوره انتخابات ریاستجمهوری نیز به یکی از موضوعات اصلی بحثهای سیاسی تبدیل شده است. اما هرچه بیشتر درباره کلان مسئله مسکن فکر کردیم، روشنتر شد که نمیتوان آن را فقط مسئلهای مربوط به ساخت خانه یا قیمت خرید و اجاره دانست.
ساخت مسکن در مقیاس بزرگ، پرسشهای دیگری را هم به میان میآورد: مردم در کجا زندگی خواهند کرد؟ شهرها چگونه گسترش پیدا میکنند؟ زیرساختها و خدمات شهری چطور تأمین میشوند؟ منابع مالی از کجا میآیند؟ چه فرصتهای شغلیای شکل میگیرند؟ مهاجرت چه اثری بر شهرها میگذارد؟ خدماتی که نهاد های عمومی که با مردم در تماس مستقیم هستند مانند شهرداری ها در این میان چیست؟ این پرسشها به موضوعاتی مثل فقر، رفاه خانوار، سبک زندگی و رشد اقتصادی و کارآمدی نهادهای ما به هم گره میخورند. وقتی از مسکن در مقیاس بزرگ حرف میزنیم، ناگزیر به خود شهر و شیوه شکلگیری و اداره آن میرسیم.
در همین مسیر، با پرسش دیگری هم روبهرو شدیم: آیا شهرها ناگزیر باید به همان شکلی دربیایند که ما در ایران تجربه کردهایم؟
شهرها کمکم شلوغتر شدند. خانههای حیاطدار جای خود را به آپارتمانها دادند و آپارتمانها هم روزبهروز بلندتر شدند. خانهها کوچکتر و گرانتر شدند، باغها و درختها و فضاهای سبز از بین رفتند و با گسترش شهر، آدمهای بیشتری به خرید خودرو روی آوردند. ترافیک و آلودگی هوا هم به بخشی جداییناپذیر از زندگی شهری تبدیل شدند. برای جابهجایی این جمعیت فزاینده، بزرگراههای بیشتری ساختیم، اتوبوسها را افزایش دادیم و مترو را گسترش دادیم. حالا هم از خودروهای برقی و حملونقل عمومی حرف میزنیم تا شاید بخشی از آلودگی و مشکلات شهر کمتر شود.
کمکم به این تصویر عادت کردیم؛ انگار شهر بزرگ همین است: شلوغ، گران، پرترافیک و پر از ساختمانهای بلند، با خانههایی که هر روز کوچکتر و گران تر میشوند و فضای سبزی که هر روز کمتر به چشم میآید. تصور میکردیم هر جا شهرها بزرگ شوند، سرانجام به همین نقطه میرسند و تفاوت فقط در این است که چقدر توانستهاند با حملونقل عمومی و فناوریهای جدید، پیامدهای این وضعیت را کنترل کنند. ما هم فکر میکردیم وقتی شهر میسازیم، در نهایت همین شکل از زندگی شهری را خواهیم داشت.
اما وقتی به شهرهای دیگر جهان نگاه کردیم، با تصویرهای متفاوتی روبهرو شدیم. نیویورک را معمولاً با آسمانخراشهای بلندش میشناسیم و تصور میکنیم شهری است که مردمش در برجها و آپارتمانها زندگی میکنند. اما این تصویر بیش از هر چیز به منهتن و بخش مرکزی شهر مربوط است؛ جایی که بسیاری از برجهای معروفش کاربری تجاری دارند. در بخش بزرگی از نیویورک، بهویژه محلههای بیرون از مرکز، خانههای یکخانواری و ساختمانهای کمارتفاع بخش مهمی از بافت شهر را تشکیل میدهند.
از ژاپن هم اغلب تصویری از شهرهای فوقالعاده شلوغ و خانههای کپسولی در ذهن داریم؛ انگار زندگی در فضاهای کوچک و فشرده، سرنوشت طبیعی مردم این کشور است. اما توکیو فقط برجها و ساختمانهای بلند مرکز شهر نیست. بخشهای گستردهای از آن را محلههایی با خانههای یکخانواری و ساختمانهای کمارتفاع تشکیل میدهند. حتی مقایسه تراکم جمعیت تهران و توکیو میتواند برخلاف انتظارمان باشد؛ در برخی مقایسهها، تهران از توکیو متراکمتر است.
آلمان هم تصویر متفاوتی دارد. در بسیاری از شهرها و محلههای آن، ساختمانهای سه تا پنجطبقه بر بافت شهری غلبه دارند و خبری از جنگل برجهایی نیست که شاید از یک کشور صنعتی و پیشرفته انتظار داشته باشیم. در مقابل، پکن و دیگر کلانشهرهای چین را با برجهای مسکونی بلند، ساختمانهای عظیم و شهری شلوغ میشناسیم. چین شاید به تصویر آشنای ما از شهرسازی مدرن نزدیکتر باشد، اما حتی در اینجا هم بلندتر بودن ساختمانها لزوماً به معنای شلوغی و حذف طبیعت از شهر نیست.
از نیویورک با آسمانخراشهایش تا محلههای کمارتفاع توکیو و ساختمانهای کلاسیک چندطبقه آلمان، شهرهای جهان شکلهای متفاوتی دارند. حتی در چین، که ساخت برجهای مسکونی در آن گسترده است، نمیتوان تنها با نگاه کردن به ارتفاع ساختمانها درباره میزان تراکم شهر قضاوت کرد. آنچه از دور تصویری یکدست از شهرهای بزرگ و مدرن به نظر میرسد، از نزدیک بسیار متنوعتر است.
برای ما این تفاوتها شروع پرسشهای تازهای بود. چرا شهرها به شکلهای متفاوتی ساخته میشوند؟و آیا واقعاً همه شهرها با گذشت زمان و افزایش جمعیت باید به همان تصویری برسند که از شهرهای خودمان در ذهن داریم؟
قرار نیست یکی از این کشورها را الگوی بینقصی برای دیگران بدانیم. مسئله این است که اگر شهرها میتوانند شکلهای متفاوتی داشته باشند، پس شاید آنچه در تجربه روزمره خودمان طبیعی و اجتنابناپذیر به نظر میرسد، تنها راه ممکن نباشد. برای فهمیدن چرایی این تفاوتها باید فراتر از ظاهر شهرها میرفتیم و میپرسیدیم چه عواملی شکل آنها را تعیین میکنند؛ از اقتصاد زمین و مسکن گرفته تا نحوه رشد شهرها و نهادهایی که آنها را اداره میکنند.
به این ترتیب، پرسش اولیه ما درباره مسکن به پرسشی گستردهتر درباره شهرها و نقش آنها در اقتصاد و توسعه ایران تبدیل شد. شهرباز از دل همین جستوجو شکل گرفت؛ تلاشی برای شناخت بهتر مسائل شهر ، بررسی تجربههای متفاوت جهان و باز کردن فضایی برای فکر کردن به پرسشهایی که پاسخ به آنها برای آینده ایران اهمیت دارد.
به چه چیزهایی فکر میکنیم؟
توسعه و پیشرفت ایران
مسئله اصلی ما پیشرفت ایران است. میخواهیم بفهمیم چه عواملی مانع رشد و توسعه کشور میشوند و چه راههایی میتوانند به اقتصادی بزرگتر و قدرتمندتر و زندگی بهتر برای مردم منجر شوند. پژوهش و دانش برای ما ارزشمندند، اما نه صرفاً بهعنوان فعالیتهایی جدا از زندگی جامعه؛ اهمیت آنها در این است که کمک کنند مسائل را بهتر بشناسیم و برای بهبود شرایط راههای مؤثرتری پیدا کنیم.
مردم باید در ساختن آینده کشور نقش داشته باشند
آینده کشور نباید صرفاً در نهادهای حکومتی یا محافل کارشناسی تعیین شود، در حالی که مردم فقط دریافتکننده تصمیمها باشند. مردم باید بتوانند در اداره کشور، تصمیمگیری درباره مسائل عمومی و فعالیت اقتصادی نقش واقعی داشته باشند. باور داریم که برای فهم و حل مسائل جامعه، نمیتوان نقش و خواست مردم را نادیده گرفت و همهچیز را به تصمیمگیری از بالا واگذار کرد.
رفاه و عدالت در کنار پیشرفت اقتصادی
رشد اقتصادی و بهتر شدن زندگی مردم نباید دو هدف متضاد تصور شوند. نمیخواهیم فقر، محرومیت یا فشار بر گروههایی از جامعه را بهایی اجتنابناپذیر برای پیشرفت بدانیم. سیاستها را باید نه فقط با هدفی که دنبال میکنند، بلکه با پیامدهایشان برای گروههای مختلف مردم هم سنجید. برای ما مهم است که درباره راههایی فکر کنیم که بتوانند به رشد و رونق اقتصادی کمک کنند و در عین حال، رفاه مردم و مسئله عدالت را نیز اصل قرار دهد.
مسائل ایران را باید با واقعیتهای ایران شناخت
تجربه دیگر کشورها میتواند به ما کمک کند، اما نسخههای آماده جای شناخت مسائل ایران را نمیگیرند. کشورها از نظر جغرافیا، منابع، نهادها و ساختارهای اقتصادی و اجتماعی با یکدیگر تفاوت دارند. ممکن است راهحلی در یک کشور موفق باشد، اما در کشور دیگر به نتیجه متفاوتی برسد؛ همانطور که ممکن است مسئلهای در جایی از جهان اهمیت زیادی داشته باشد، اما مسئله اصلی ایران نباشد. میخواهیم از دانش و تجربه جهانی استفاده کنیم، بیآنکه تفاوتهای ایران را نادیده بگیریم.
چه کاری میخواهیم انجام بدهیم؟
دانش و تجربه جهان را به فضای فارسی بیاوریم
در کشورهای مختلف، درباره مسکن، زمین، اقتصاد شهری و شیوه اداره شهرها بحثهای گستردهای جریان دارد. کتابها، پژوهشها و دیدگاههای متفاوتی وجود دارند که میتوانند به فهم بهتر مسائل ما کمک کنند، اما بسیاری از آنها در فضای فارسی در دسترس نیستند یا بهدرستی شناخته نشدهاند.
شهرباز میخواهد این بحثها را از راه معرفی کتاب، ترجمه مقاله، گفتوگو با کارشناسان، پیگیری دیدگاههای صاحبنظران و تولید محتوای تحلیلی در دسترس مخاطب فارسیزبان قرار دهد. هدف فقط انتقال اطلاعات نیست؛ میخواهیم پرسشهایی را که در جهان مطرح شدهاند، پاسخهایی را که برای آنها پیشنهاد شده و اختلافنظرهایی را که دربارهشان وجود دارد، روشنتر کنیم.
مسائل ایران را جدی و چندجانبه بررسی کنیم
مسائل شهر و مسکن را نمیتوان با چند گزاره کلی یا از زاویه یک رشته علمی بهتنهایی فهمید. برای شناخت آنها باید ادعاها را بررسی کرد، از داده و شواهد کمک گرفت، مقایسه کرد و توضیحهای مختلف را به محک نقد گذاشت.
این مسائل معمولاً از مرز رشتهها عبور میکنند. برای مثال، فهم مسئله مسکن به اقتصاد و تأمین مالی مربوط است، اما همزمان به قوانین، نهادهای عمومی، مهاجرت، زیرساختها و شرایط اجتماعی نیز وابسته است. شهرباز میخواهد این ارتباطها را جدی بگیرد و بهجای تکرار پاسخهای ازپیشآماده، به بررسی دقیقتر مسئلهها کمک کند.
اهمیت مسائل شهر و مسکن را نشان بدهیم
شهر و مسکن موضوعاتی حاشیهای یا صرفاً فنی نیستند. هزینه مسکن بخش مهمی از زندگی خانوار را تحت تأثیر قرار میدهد؛ قیمت زمین و خانه با فرصتهای اقتصادی، اشتغال و رفاه ارتباط دارد؛ و شیوه اداره شهر بر تجربه روزمره مردم اثر میگذارد. بااینحال، این موضوعات گاهی چنان مطرح میشوند که گویی فقط به شهرداریها، مهندسان یا یک بخش محدود از اقتصاد مربوطاند.
میخواهیم نشان دهیم که فهم شهر و مسکن برای شناخت مسائل بزرگتر اقتصاد و توسعه ایران اهمیت دارد. تصمیمهایی که درباره زمین، ساختوساز، زیرساخت و اداره شهر گرفته میشوند، فقط ظاهر شهر را تغییر نمیدهند؛ بر فرصتها، هزینهها و انتخابهای مردم نیز اثر میگذارند.
فضایی برای فکر کردن به پرسشهای مهم بسازیم
بسیاری از پرسشهای مربوط به شهر، مسکن و توسعه پاسخهای ساده و بدیهی ندارند. شهرها چگونه باید رشد کنند؟ زمین چه نقشی در قیمت مسکن دارد؟ تصمیمگیری درباره شهر باید به چه کسانی واگذار شود؟ شکل شهر چه اثری بر زندگی مردم میگذارد؟ و از تجربه کشورهای دیگر چه چیزهایی میتوان آموخت؟
شهرباز میخواهد فضایی برای طرح و بررسی جدی این پرسشها فراهم کند؛ فضایی که در آن بتوان دیدگاههای مختلف را شناخت، استدلالها را سنجید و حتی درباره چیزهایی که بدیهی به نظر میرسند دوباره فکر کرد. هدف، ارائه پاسخهای آماده برای همه مسائل نیست؛ هدف این است که بحث درباره مسائل مهم ایران دقیقتر، مستندتر و عمیقتر شود.
چه پرسشهایی را دنبال میکنیم؟
در شهرباز، مطالب را حول مجموعهای از پرسشهای اصلی درباره شهر، مسکن و توسعه سامان میدهیم. این پرسشها مسیرهای مختلفی برای ورود به موضوعات فراهم میکنند:
۱. هرکس چه حقی در شهر دارد؟
چرا برای ساختن یک خانه، باز کردن یک مغازه یا تغییر کاربری یک زمین باید از نهادهای مختلف اجازه گرفت؟ چه کسی باید درباره شکل محله تصمیم بگیرد؛ مالک زمین، همسایهها، شهرداری یا دولت؟ اگر تصمیم یک نفر بر زندگی دیگران اثر بگذارد، حق انتخاب هرکدام تا کجا ادامه دارد؟ این پرسشها ما را به مسئلهای بزرگتر میرسانند: مردم در ساختن و اداره شهر چقدر اختیار دارند و این اختیار را چطور باید میان خودشان و حکومت تقسیم کرد؟
2 .چرا شهرنشینی اینقدر گران شده است؟
چرا در بعضی شهرها زمین و مسکن اینقدر گراناند و بخش بزرگی از درآمد خانوارها صرف خرید یا اجاره خانه میشود؟ از قیمت زمین و محدودیتهای ساختوساز گرفته تا مالیات، وام و سیاستهای دولت، چه عواملی قیمت مسکن را شکل میدهند؟ هزینه رفتوآمد و دسترسی به محل کار و فرصتهای شغلی چه نقشی در هزینه و کیفیت زندگی شهری دارند؟ تصمیمهایی که درباره ساختوساز، گسترش شهر و حملونقل گرفته میشوند، چطور بر هزینه زندگی مردم و امکان دسترسی آنها به شغل و فعالیتهای اقتصادی اثر میگذارند؟
۳. شهر چطور زندگی ما را تغییر میدهد؟
خانههای حیاطدار جای خود را به آپارتمانها دادهاند، خودرو شکل رفتوآمد ما را عوض کرده و مراکز خرید، کافهها و فضاهای عمومی شکل تازهای به روابط و تفریحاتمان دادهاند. حالا با گسترش اینترنت، خرید آنلاین و خدمات دیجیتال، حتی شیوه خرید کردن، کار کردن و اداره کسبوکارها هم در حال تغییر است. این تغییرات چه اثری بر زندگی روزمره، روابط اجتماعی و فرصتهای اقتصادی ما دارند؟ آیا فناوری میتواند شکل شهرها و کسبوکارهای آینده را تغییر دهد؟ و در این میان، چه چیزهایی را به دست میآوریم و چه چیزهایی را از دست میدهیم؟
۴. شهر چطور اداره میشود؟
چرا در یک شهر ساختن یک خانه، راهاندازی یک کسبوکار یا تغییر کاربری یک زمین باید اینهمه مراحل و مجوز داشته باشد؟ چرا بعضی پروژهها در اولویت قرار میگیرند و بعضی دیگر نه؟ شهرداریها چطور درباره درآمدها و هزینههایشان تصمیم میگیرند، چه اختیاراتی دارند و چقدر در تصمیمگیری مستقلاند؟ این بخش درباره منطق تصمیمهایی است که شهر را اداره میکنند؛ از قواعد استفاده از زمین و تقسیم وظایف نهادها گرفته تا تأمین مالی پروژهها و انتخاب میان اولویتهای مختلف.
۵. شهرها را چطور بهتر بسازیم؟
چه کسی شهر را میسازد؛ انبوهسازها، شرکتهای توسعهگر یا خود مردم؟ پروژههای انبوهسازی مسکن و شهرکهای جدید چطور شکل میگیرند و زمین، آب، برق و حملونقل موردنیازشان چگونه تأمین میشود؟ هزینه ساخت و نگهداری زیرساختها را چه کسی میپردازد و چه چیزی یک پروژه را از نظر اقتصادی بهصرفه میکند؟ از شهرهای خودتأمین و روشهای نوین ساختوساز گرفته تا فناوریهای هوشمند و شیوههای تازه تأمین زیرساخت، چه راههایی برای ساخت بهتر شهرها وجود دارد و هرکدام چه امکانات و محدودیتهایی دارند؟
۶. شهر خوب چه شکلی است؟
شهر خوب چه شکلی باید داشته باشد؟ خیابانهایش برای رفتوآمد راحت با خودرو طراحی شوند یا حملونقل عمومی و پیادهروی در آن اولویت داشته باشد؟ محلههایش آرام و خلوت باشند یا پر از کافه، باشگاه، مغازه و پاتوقهایی که زندگی را به خیابان میآورند؟ ساختمانهای قدیمی حفظ شوند یا جای خود را به بناهای جدید بدهند؟ ساختمانهای هر محله هماهنگ و شبیه به هم باشند یا هرکس بتواند خانهاش را مطابق سلیقه خودش بسازد؟ شهر یکطبقه باشد یا با آسمانخراشهای بلند و باشکوه شناخته شود؟ سوال اینجاست شهر ما باید چه شکلی باشد ؟