چرا لغو ضوابط ساختوساز مسکن را ارزان نمیکند؟
روایت سادهانگارانه «کمبود ساختوساز و ضوابط دستوپاگیر»
در ادبیات عمومی، تحلیلهای رسانهای و اظهارات برخی سیاستمداران، برای بحران استطاعت مسکن معمولاً یک پاسخ آماده و محبوب ارائه میشود: «خانه به اندازه کافی ساخته نمیشود و مقصر اصلی، قوانین دستوپاگیر شهرسازی، کمربندهای سبز و محدودیتهای تراکم هستند.»
بر اساس این روایت، اگر دولتها و شهرداریها از مداخله دست بردارند، قوانین برنامهریزی شهری را آزاد کنند، کمربندهای سبز پیرامون شهرها را لغو کنند و به مالکان و انبوهسازان اجازه دهند تراکم بیشتری ایجاد کنند، عرضه مسکن بهشدت افزایش مییابد و طبق قانون عرضه و تقاضا، قیمتها کاهش پیدا میکند.
اما جاش رایان-کالینز در کتاب چرا نمیتوانید خانه بخرید؟ این تحلیل را سادهانگارانه میداند. بررسی روند تاریخی کاهش استطاعت مسکن نشان میدهد که قوانین برنامهریزی شهری و کمربندهای سبز، برای مثال در بریتانیا، عمدتاً در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ شکل گرفتند؛ در حالی که جهش شدید و حبابگونه قیمت مسکن از دهه ۱۹۹۰ به بعد رخ داد. قوانین شهرسازی در آستانه قرن بیستویکم ناگهان سختگیرانهتر نشده بودند که بتوان افزایش قیمتها را صرفاً به آنها نسبت داد.
در این تحلیل، ریشه اصلی بحران نه فقط در محدودیت عرضه فیزیکی یا قوانین شهرسازی، بلکه در دو عامل دیگر جستوجو میشود: ماهیت ناانعطافپذیر زمین و رشد تقاضای مالی از طریق اعتبارات بانکی.
مسابقه دو سرعت؛ اعتبار بانکی در برابر ساختوساز
برای فهم اینکه چرا آزادسازی ضوابط شهرسازی لزوماً به کاهش قیمت مسکن منجر نمیشود، باید به تفاوت سرعت و ماهیت ساختوساز فیزیکی و خلق اعتبار بانکی توجه کرد.
ساختن یک آپارتمان یا شهرک مسکونی، فرایندی پیچیده و زمانبر است که به نیروی کار، مصالح، زیرساخت و تخصیص فیزیکی زمین نیاز دارد. این فرایند معمولاً طی ماهها و سالها پیش میرود. در مقابل، سیستم بانکی مدرن میتواند با ثبتهای حسابداری و عملیات الکترونیکی، اعتبار و وامهای رهنی جدید ایجاد کند. بنابراین، ظرفیت خلق اعتبار بانکی میتواند بسیار سریعتر از ظرفیت فیزیکی ساختوساز افزایش یابد.
وقتی قوانین شهرسازی آزاد میشوند یا امکان ساخت تراکم بیشتری فراهم میشود، بانکها میتوانند بهسرعت تقاضای موجود در بازار املاک را با وامهای جدید تأمین مالی کنند. خریداران و سوداگران نیز با تکیه بر این اعتبارات، برای خرید زمینها و املاکی که اکنون امکان ساخت بیشتری دارند، وارد رقابت میشوند.
در چنین شرایطی، پول جدید ممکن است پیش از آنکه ساختوسازهای تازه به پایان برسند، قیمت زمین و مسکن را افزایش دهد. به تعبیر رایان-کالینز، مسئله این است که سیستم بانکی میتواند بسیار سریعتر از سرعت ساختوساز، پول و اعتبار جدید خلق کند. در نتیجه، افزایش ظرفیت ساختوساز لزوماً به معنای افزایش متناسب استطاعت خرید مسکن نیست.
تجربه اسپانیا و ایرلند؛ انبوهسازی و جهش قیمتها
ادعای طرفداران آزادسازی شهرسازی در دهه ۲۰۰۰ میلادی با یک آزمون تجربی مهم روبهرو شد. در آن دوره، اسپانیا و ایرلند مقررات برنامهریزی شهری و ساختوساز را تا حد زیادی تسهیل کردند.
نتیجه، افزایش چشمگیر ساختوساز بود؛ بهگونهای که تعداد واحدهای مسکونی ساختهشده در این دو کشور از مجموع ساختوساز در کشوری مانند آلمان فراتر رفت. با این حال، برخلاف پیشبینی ساده قانون عرضه و تقاضا، این حجم عظیم ساختوساز نهتنها قیمت مسکن را کاهش نداد، بلکه قیمتها در ایرلند طی یک دهه دو برابر شد و در اسپانیا نیز حدود ۵۰ درصد افزایش یافت.




دیدگاهها