چگونه نوسازی دولتی، مسکن ارزانقیمت را نابود میکند؟
پارادوکس «روستاهای شهری» و بحران مسکن قابل استطاعت
در میان ادبیات رایج برنامهریزی شهری، صورتمسئلهای وجود دارد که اغلب پشت شعارهای جذاب «مدرنسازی»، «زیباییشناسی شهری» و «ارتقای کیفیت زندگی» پنهان میماند: زمانی که شهرداریها با تجهیزات سنگین و برنامههای جامع نوسازی وارد بافتهای خودجوش و غیررسمی میشوند، دقیقاً چه بلایی بر سر مسکن ارزانقیمت میآید؟
تصور عمومی بسیاری از ناظران این است که تخریب ساختمانهای کمارتفاع، بینظم و متراکم در حاشیهی شهرها و جایگزینی آنها با برجهای نوساز، گامی بهسوی توسعه، افزایش تراکم مفید و بهبود شرایط زندگی طبقات کمدرآمد است. اما شواهد تجربی و بررسیهای ساختاری در شهرهایی که با سرعت زیادی رشد میکنند، نشان میدهند که در بسیاری از موارد، دقیقاً عکس این اتفاق میافتد. نوسازی دولتی نهتنها تراکم مفید مسکونی را افزایش نمیدهد، بلکه با محو کردن ساختارهای ساختوساز غیررسمی، ارزانترین بخش عرضهی مسکن را نابود میکند، قیمت زمین را جهش میدهد و طبقات کمدرآمد را به حاشیههای دورتر و ناامنتر میراند.
شلومو آنجل در کتاب سیارهی شهرها (Planet of Cities) به تشریح این پارادوکس میپردازد. مسئلهی مرکزی این است: چرا پروژههای رسمی نوسازی شهری، مشکل مسکن قابل استطاعت برای اقشار کمدرآمد را وخیمتر میکنند و بازارهای غیررسمی زمین چگونه پاسخی خودجوش به این ناکارآمدی ارائه میدهند؟
۱. پدیدهای به نام «روستاهای شهری»؛ الگوی خودجوش مسکن ارزان
برای درک این مسئله، باید به الگوی توسعهی فضایی در شهرهای در حال رشد نگاه کرد. در کشورهایی که با موجهای سریع شهرنشینی و مهاجرت گستردهی روستاییان مواجهاند، ساختارهای رسمی برنامهریزی شهری توان پاسخگویی به تقاضای انبوه برای مسکن ارزان را ندارند. در این میان، الگویی از توسعهی فضایی شکل میگیرد که جغرافیدانان شهری آن را منطقهی «دساکوتا» یا حریم متراکم روستایی ـ شهری مینامند؛ مناطقی که در آنها زمینهای کشاورزی و روستاهای اطراف، بهتدریج زیر گسترش لکههای متراکم شهری قرار میگیرند.
نمونهی برجستهی این پدیده، «روستاهای شهری» (Urban Villages) در کلانشهرهای چین، مانند ژنگژو ، شنژن و تیانجین ، است. با گسترش شهرها به سمت بیرون، روستاهای حاشیهای نیز در محدودهی آنها قرار گرفتند. روستاییان این مناطق که صاحب قطعات کوچک زمین، معمولاً در حدود ۲۰۰ مترمربع، بودند، با مشاهدهی تقاضای شدید مهاجران روستایی برای سکونت، به ساختوسازهای خودجوش روی آوردند.
آنها روی زمینهای خود ساختمانهای کمارتفاع چهار تا ششطبقهای ساختند که به «آپارتمانهای پیادهرو» معروف بودند. در این ساختمانها، اتاقهای کوچک ۱۰ تا ۱۴ مترمربعی با اجارههای بسیار پایین، بین ۸ تا ۴۰ دلار در ماه، به نیروهای کار مهاجر واگذار میشد. این مهاجران که طبق نظام ثبت اقامت چین فاقد مجوز رسمی سکونت در شهر بودند، به خدمات اجتماعی یا مسکن دولتی دسترسی نداشتند.
روستاهای شهری ساختاری خودکفا، متراکم و زنده ایجاد کردند. در طبقهی همکف، مغازهها، کارگاهها و خدمات روزمره فعال بودند و در طبقات بالا، مسکن ارزان برای میلیونها نیروی کار فراهم میشد. شلومو آنجل اشاره میکند که وجود همین روستاهای شهری باعث شد کلانشهرهای چین، برخلاف بسیاری از شهرهای بزرگ کشورهای در حال توسعه در آمریکای لاتین یا جنوب آسیا، شاهد شکلگیری زاغههای گسترده یا تصرفهای خشونتآمیز زمین نباشند. جامعهی روستایی بهصورت خودجوش و از طریق بازار غیررسمی، مشکل مسکن صدها میلیون مهاجر را حل کرده بود.




دیدگاهها