چرا علم اقتصاد بازار مسکن را نمیفهمد؟
نابینایی تئوریک در برابر یک بحران ملموس
در طول چند دهه گذشته، ناتوانی مالی برای خرید مسکن به یکی از ملموسترین و فشارآورترین واقعیتهای زندگی جوانان و دانشجویان در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته تبدیل شده است. نسبت قیمت مسکن به درآمد خانوارها در شهرهای بزرگ به سطوح بیسابقهای رسیده و رویای «تلاش و تحصیل برای دستیابی به مسکن» برای نسل جدید کمرنگتر از هر زمان دیگری شده است.
اما آنچه این بحران را پیچیدهتر میکند، عجز نظریهها و مدلهای متعارف اقتصادی در پیشبینی، تحلیل و حل این مسئله است. سیاستگذاران و اقتصاددانان جریان اصلی اغلب با همان ابزارهای سنتی به سراغ این مسئله میروند: مشکل را صرفاً کمبود عرضه میدانند، خواستار مقرراتزدایی از قوانین شهرسازی میشوند یا تصور میکنند با دستکاری نرخ بهره در بانکهای مرکزی میتوان بازار را به تعادل رساند.
در کتاب چرا نمیتوانید خانه بخرید؟ نوشته جاش رایان-کالینز، ریشه این عجز تحلیلی در چیزی توصیف میشود که یک «خطای بنیادی تئوریک» دانسته شده است: حذف مفهوم «زمین» بهعنوان یک عامل تولیدی مجزا و منحصربهفرد از بدنه اصلی علم اقتصاد نئوکلاسیک. در این نگاه، تا زمانی که زمین با سایر کالاهای فیزیکی یا سرمایههای مصنوعی یکسان فرض شود، سیاستهای اقتصادی نهتنها در حل بحران مسکن ناکافی خواهند بود، بلکه ممکن است به چرخه سوداگری و بدهی نیز دامن بزنند.
چرخشی که همهچیز را تغییر داد؛ از اقتصاد کلاسیک تا نئوکلاسیک
برای فهم چگونگی شکلگیری این نابینایی نظری، باید به تاریخ اندیشه اقتصادی بازگشت. اقتصاددانان کلاسیک سدههای هجدهم و نوزدهم میلادی، از جمله آدام اسمیت، دیوید ریکاردو و بعدها هنری جورج، اقتصاد را بر پایه سه عامل تولیدی مجزا تحلیل میکردند: نیروی کار، سرمایه و زمین.
از نظر این متفکران، زمین ویژگیهای اقتصادی کاملاً متفاوتی با دو عامل دیگر داشت. مقدار زمین ثابت و غیرقابل تکثیر است. اگر تقاضا برای تلفن همراه یا خودرو افزایش یابد، تولیدکنندگان میتوانند تولید را افزایش دهند تا عرضه و تقاضا در یک قیمت تعادلی به وضعیت جدیدی برسند. اما زمین، بهویژه در موقعیتهای جغرافیایی مطلوب مانند مرکز شهرها، از نظر عرضه کاملاً ناانعطافپذیر است. افزایش تقاضا برای زمین، زمین جدیدی ایجاد نمیکند و در نتیجه میتواند صرفاً به افزایش قیمت آن منجر شود.
ویژگی دیگر زمین، امکان شکلگیری «رانت اقتصادی» است. مالکیت یک منبع کمیاب و غیرقابل ساخت مانند زمین میتواند به مالک اجازه دهد بدون انجام کار، نوآوری یا سرمایهگذاری مولد، درآمدی به دست آورد که اقتصاددانان کلاسیک آن را رانت اقتصادی مینامیدند. این رانت میتواند حاصل رشد جمعیت، توسعه زیرساختهای عمومی مانند خطوط حملونقل و مدارس و فعالیتهای کل اقتصاد باشد، اما افزایش ارزش حاصل از این تحولات در نهایت در اختیار مالک زمین قرار میگیرد.
با این حال، در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، چرخشی بنیادی در علم اقتصاد رخ داد. اقتصاددانانی مانند جان بیتس کلارک با شکلگیری مکتب نئوکلاسیک، تمایز میان زمین و سرمایه را کمرنگ کردند. زمین بهتدریج ذیل مفهومی کلیتر به نام «صندوق سرمایه خالص» ادغام شد.




دیدگاهها