چرا بانکها عاشق املاکند و از تولید فرار میکنند؟
انحراف ساختاری سیستم بانکی و پیدایش «تغییر جهت بدهی»
اگر کتابهای درسی متعارف اقتصاد را باز کنید، نقش بانکها نسبتاً روشن به نظر میرسد: بانکها سپردههای مردم را جمع میکنند و این منابع را در قالب وام در اختیار بنگاههای تولیدی، کارآفرینان و شرکتها قرار میدهند. کارخانهای با این منابع ماشینآلات میخرد، کسبوکاری توسعه پیدا میکند، فناوری جدید وارد میشود و نیروی کار بیشتری استخدام میشود. در این تصویر، بانک واسطهای است که منابع مالی را از پساندازکننده به سرمایهگذار منتقل میکند و از این طریق به رشد تولید و بهرهوری کمک میکند.
اما اگر به رفتار سیستم بانکی در اقتصادهای پیشرفته طی چند دهه گذشته نگاه کنیم، تصویر پیچیدهتر میشود. بخش بزرگی از اعتبار بانکی نه به سمت تولید کالا و خدمات، بلکه به سمت خرید مسکن و املاک موجود حرکت کرده است. این تغییر جهت، پرسش مهمی ایجاد میکند: چرا بانکها تا این اندازه به وامدهی در بازار املاک علاقهمند شدهاند، در حالی که بخش تولید همواره از محدودیت دسترسی به اعتبار شکایت دارد؟
جاش رایان-کالینز در کتاب چرا نمیتوانید خانه بخرید؟ تلاش میکند این مسئله را نه بهعنوان نتیجه یک تصمیم اشتباه یا یک سوءمدیریت موردی، بلکه بهعنوان پیامد ساختار خود نظام بانکی توضیح دهد. نقطه شروع این توضیح، مسئلهای است که در قلب بازار اعتبارات قرار دارد: بانک درباره پروژهای که قرار است به آن وام بدهد، تقریباً همیشه اطلاعات کمتری از متقاضی وام دارد.
چرا وام دادن به تولید برای بانک دشوارتر است؟
تصور کنید یک بانک قرار است به یک شرکت، یک بنگاه اقتصادی یا یک پروژه صنعتی وام بدهد. از کجا باید بداند این پروژه واقعاً موفق خواهد شد؟ صاحب کسبوکار اطلاعات بیشتری درباره مهارتهای خود، وضعیت شرکت، چشمانداز بازار و احتمال موفقیت پروژه دارد و بانک نمیتواند تمام این اطلاعات را با اطمینان بررسی کند.
این همان مسئله معروف عدم تقارن اطلاعات است. متقاضی وام بیشتر از بانک درباره کیفیت پروژهای که قرار است با پول بانک اجرا شود اطلاعات دارد. همین موضوع، ارزیابی ریسک را برای بانک دشوار میکند.
در نگاه نئوکلاسیک، یکی از راههای مقابله با این مشکل میتواند افزایش نرخ بهره باشد. اگر یک پروژه ریسک بیشتری دارد، بانک میتواند برای آن نرخ بهره بالاتری تعیین کند. اما مسئله به همین سادگی حل نمیشود.
اگر نرخ بهره بیش از حد بالا برود، ممکن است اتفاقی رخ دهد که در اقتصاد به آن کژگزینی (Adverse Selection) گفته میشود. پروژههای کمریسکتر و متقاضیانی که قصد دارند یک فعالیت تولیدی معقول و پایدار راهاندازی کنند، ممکن است دیگر نتوانند از عهده هزینه وام برآیند و از بازار اعتبار خارج شوند. در مقابل، کسانی که حاضرند برای بازدهی احتمالی بیشتر، ریسکهای بسیار بزرگتری بپذیرند، همچنان به دریافت وام علاقهمند باقی میمانند.
به این ترتیب، بالا بردن نرخ بهره لزوماً مشکل بانک را حل نمیکند. بانک به ابزار دیگری نیاز دارد تا ریسک خود را کنترل کند. یکی از مهمترین این ابزارها، وثیقه است.




دیدگاهها