معمای نوآوری در نگاه جین جیکوبز

وقتی درباره نوآوری حرف می‌زنیم، معمولاً دنبال یک نقطه شروع مشخص می‌گردیم: یک شرکت، یک کارآفرین، یک آزمایشگاه، یک دانشگاه یا حتی یک سیاست دولتی. برایمان طبیعی است که بپرسیم چه کسی ایده جدید را مطرح کرد و چه کسی آن را اجرا کرد.

جین جیکوبز مسیر دیگری را پیشنهاد می‌کند. در نگاه او، برای فهم نوآوری اقتصادی نباید فقط به آدم‌ها یا سازمان‌های مشخص نگاه کرد؛ باید به خودِ شهر نگاه کرد.

این حرف در نگاه اول عجیب است. شهر که کارخانه تولید ایده نیست. خیابان، مغازه، خانه، کارگاه و آدم‌هایی دارد که هر کدام مشغول زندگی خودشان هستند. هیچ‌کس هم نمی‌تواند از پشت یک میز بنشیند و دقیقاً تعیین کند که یک شهر در ده سال آینده چه نوآوری‌هایی خواهد داشت.

اما شاید دقیقاً همین نکته مهم باشد: شهر می‌تواند نوآوری تولید کند، بدون اینکه کسی آن را از قبل طراحی کرده باشد.

جیکوبز برای توضیح این موضوع از تصویری متفاوت از شهر استفاده می‌کند: شهر یک نظم پیچیده و زنده است؛ نظمی که از ترکیب تعداد زیادی تصمیم و تعامل مستقل شکل می‌گیرد. در این تصویر، نوآوری محصول اجرای یک نقشه کامل نیست. از دل فرآیندی به وجود می‌آید که در آن آدم‌ها فرصت‌ها را امتحان می‌کنند، اشتباه می‌کنند، چیزهای تازه می‌سازند و به تغییرات اطرافشان واکنش نشان می‌دهند.

شهر را چه کسی می‌سازد؟

برای جیکوبز، «شهر» چیزی فراتر از ساختمان‌هایی است که کنار هم قرار گرفته‌اند. آنچه اهمیت دارد، رابطه میان تعداد زیادی از فعالیت‌ها و آدم‌هاست.

در یک شهر زنده، افراد مجبور نیستند همه یک کار انجام دهند یا یک شکل زندگی کنند. کسب‌وکارهای مختلف، مهارت‌های مختلف، نیازهای مختلف و گروه‌های اجتماعی متفاوت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. همین تفاوت‌ها امکان ارتباط و مبادله ایجاد می‌کند.

اینجاست که ایده «پیچیدگی سازمان‌یافته» جیکوبز اهمیت پیدا می‌کند. منظور از آن، نظمی است که از تعداد زیادی عامل به وجود آمده که با یکدیگر ارتباط دارند و در مجموع یک کل را تشکیل می‌دهند.

تصور کنیم هر یک از این افراد فقط بخشی از آنچه در شهر اتفاق می‌افتد را می‌داند. یک مغازه‌دار نیاز مشتریانش را می‌بیند. یک تعمیرکار با مشکلی مواجه می‌شود که قبلاً برایش پیش نیامده. یک تولیدکننده متوجه می‌شود کالایی که از بیرون خریداری می‌شود، شاید بتواند در داخل ساخته شود. یک مشتری هم ممکن است نیاز یا خواسته‌ای داشته باشد که هنوز محصول مشخصی برایش وجود ندارد.

هیچ‌کدام به‌تنهایی اقتصاد شهر را طراحی نمی‌کنند. اما تصمیم‌هایشان روی تصمیم‌های دیگران اثر می‌گذارد.

برای جیکوبز، همین فرآیند اهمیت دارد.

اقتصاد شهر از قبل نوشته نشده است؛ در حین عمل شکل می‌گیرد.

نوآوری لزوماً از یک اتاق فکر شروع نمی‌شود

یکی از تفاوت‌های مهم نگاه جیکوبز با تصویر ساده‌ای که از نوآوری داریم، همین‌جاست.

نوآوری همیشه به این معنا نیست که کسی یک روز پشت میز نشسته، یک ایده کاملاً جدید به ذهنش رسیده و بعد آن را به بازار عرضه کرده است. در چارچوب جیکوبز، نوآوری می‌تواند نتیجه مجموعه‌ای از تغییرات کوچک و غیرقابل‌پیش‌بینی در تقسیم کار باشد.

«تقسیم کار» اصطلاحی قدیمی در اقتصاد است. به زبان ساده، یعنی افراد و بنگاه‌ها به جای اینکه همه کارها را خودشان انجام دهند، در بخش‌های متفاوتی از فرآیند تولید تخصص پیدا می‌کنند.