چرا جین جیکوبز را نصفه میشناسیم؟
وقتی نام جین جیکوبز میآید، تصویر آشنایی در ذهن شکل میگیرد: زنی که در نیویورک مقابل پروژههای بزرگ عمرانی ایستاد، از محلههای قدیمی دفاع کرد، با بزرگراهها جنگید و درباره خیابانهای شلوغ، پیادهروها و «چشمهای خیابان» نوشت. این تصویر اشتباه نیست. بخش مهمی از شهرت جیکوبز دقیقاً از همین مبارزهها به دست آمد؛ از تلاش برای حفظ میدان واشنگتن در برابر خودروها، مخالفت با تعریض خیابانهایی که به نظرش زندگی پیاده در وستویلج را تضعیف میکردند و مهمتر از همه، مخالفت با بزرگراه لوئر منهتن که میتوانست بخشهایی از محله چینیها و منطقه ساختمانهای چدن نیویورک را دگرگون کند.
در این روایت، جیکوبز منتقد برنامهریزی از بالا به پایین است؛ کسی که به جای نقشههای بزرگ و طرحهای جامع، به زندگی واقعی مردم در خیابان نگاه میکند. تنوع کاربری، تراکم، بلوکهای کوتاه، فعالیت در خیابان و حضور مداوم مردم، عناصر اصلی این تصویر هستند.
اما این فقط یک نیمه جیکوبز است.
خود او در سالهای بعد بخش قابلتوجهی از آثارش را به اقتصاد اختصاص داد: اقتصاد شهرها، شهرها و ثروت ملتها و طبیعت اقتصادها. حتی در مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکا نیز بخشی که به اقتصاد اختصاص داده شده بود، از نظر خود جیکوبز اهمیت ویژهای داشت. او در آنجا از رفتار اجتماعی شهرها عبور میکرد و به پرسشی بنیادیتر میرسید: اقتصاد یک شهر چگونه رشد میکند و فعالیتهای جدید از کجا میآیند؟
این پرسش، جیکوبز را از یک منتقد شهرسازی به متفکری درباره فرآیند شکلگیری اقتصاد شهری تبدیل میکند.
شهر چگونه چیزی را که از قبل وجود نداشته، به وجود میآورد؟
برای جیکوبز، رشد اقتصادی چیزی نیست که بتوان آن را صرفاً با تزریق سرمایه، ساخت یک پروژه بزرگ یا تصمیم یک مرکز برنامهریزی توضیح داد. اقتصاد شهر میتواند از درون خود شهر تغییر کند؛ از تصمیمهای روزمره افرادی که هرکدام مسئله، اطلاعات و منافع خودشان را دارند.
یک نفر کسبوکاری راه میاندازد، دیگری مهارتی تازه یاد میگیرد، فرد دیگری کالایی را که پیشتر از بیرون وارد میشده در داخل تولید میکند و شخص دیگری راه تازهای برای فروش یا توزیع آن پیدا میکند. هیچکدام لزوماً نمیدانند حاصل ترکیب این تصمیمها در چند سال آینده چه خواهد شد. اما همین تصمیمهای جداگانه میتوانند به تدریج ساختار اقتصادی تازهای ایجاد کنند.
بنابراین مسئله فقط این نیست که یک شهر چه مقدار سرمایه یا چه تعداد نیروی کار دارد. سؤال مهمتر این است که آیا ساختار شهر اجازه میدهد فعالیتهای جدید از دل فعالیتهای موجود بیرون بیایند؟
اینجاست که بخش شهری اندیشه جیکوبز به بخش اقتصادی آن متصل میشود. خیابانهای کوتاه، تنوع کاربری، تراکم و حضور فعالیتهای مختلف در کنار یکدیگر، در این نگاه ارزش خود را صرفاً از شکل ظاهری شهر نمیگیرند. آنها میتوانند احتمال برخورد میان افراد و فعالیتهای متفاوت را افزایش دهند؛ برخوردهایی که ممکن است به یادگیری، همکاری، آزمون یک ایده یا کشف یک فرصت جدید منجر شوند.
به بیان دیگر، ویژگیهای کالبدی شهر شرایط یک فرآیند اقتصادی و اجتماعی را فراهم میکنند؛ خودشان مقصد نهایی نیستند.
نظم شهری را کسی از بالا طراحی نمیکند
این نگاه، جیکوبز را به مسئلهای بزرگتر میرساند: شهر و اقتصاد شهری نمونهای از نظمی هستند که حاصل طراحی یک ذهن مرکزی نیست.
صدها هزار یا میلیونها نفر در یک شهر تصمیمهای مستقلی میگیرند. هرکدام فقط بخشی از اطلاعات را دارند و هرکدام در پی هدف خودشان هستند. با این حال، حاصل مجموع این تصمیمها میتواند ساختاری نسبتاً منسجم ایجاد کند؛ ساختاری که هیچ فرد یا نهادی آن را بهطور کامل طراحی نکرده است.
این همان چیزی است که میتوان آن را پیچیدگی سازمانیافته دانست: مجموعه بزرگی از کنشگران مستقل که رفتارشان به یکدیگر متصل است و از تعامل آنها، نظمی بزرگتر از مجموع تصمیمهای منفردشان شکل میگیرد.
اهمیت این دیدگاه در این است که شهر را نه بهعنوان یک وضعیت نهایی، بلکه بهعنوان یک فرآیند کشف میبیند. هیچکس از ابتدا نمیداند کدام فعالیت موفق خواهد شد، چه مهارتی در آینده ارزشمند میشود یا چه ترکیبی از فعالیتها میتواند یک صنعت جدید بسازد. این اطلاعات در طول فرآیند و از طریق آزمونوخطا تولید میشوند.
به همین دلیل، برای جیکوبز تقسیم کار هم یک ساختار ثابت نیست. مسئله فقط این نیست که در یک اقتصاد موجود، چه کسی چه کاری انجام میدهد؛ خودِ شبکه تقسیم کار نیز دائماً تغییر میکند. شاخههای جدید به وجود میآیند، برخی فعالیتها از بین میروند و فعالیتهای موجود به شکلهای تازهای با یکدیگر ترکیب میشوند.
از جایگزینی واردات تا ساختن یک اقتصاد جدید
مثال جیکوبز درباره جایگزینی واردات، این فرآیند را بهخوبی نشان میدهد.
شهری را تصور کنید که کالایی را از بیرون وارد میکند. یک تولیدکننده محلی متوجه میشود که میتوان همان کالا را در داخل تولید کرد؛ شاید ارزانتر، شاید با کیفیتی متفاوت یا متناسبتر با نیاز محلی. تولید آغاز میشود. اما این اتفاق فقط یک واردات را حذف نمیکند.
برای تولید کالای جدید، احتمالاً به نیروی کار، خدمات، مواد اولیه، ابزار، حملونقل و مهارتهای دیگری نیاز خواهد بود. فعالیتهای تازه شکل میگیرند و فعالیتهای قبلی تغییر میکنند. همین تغییرات ممکن است تقاضای جدیدی برای کالاهای دیگری ایجاد کند که این بار خود شهر آنها را از بیرون وارد میکند.
در ادامه، حتی ممکن است کالایی که ابتدا برای جایگزینی یک واردات تولید شده بود، به محصولی صادراتی تبدیل شود.
اهمیت مثال در خود «جایگزینی واردات» نیست. نکته اصلی، زنجیرهای از واکنشها و آزمایشهای اقتصادی است که از یک تصمیم کوچک شروع میشود و میتواند ساختار اقتصادی شهر را تغییر دهد.
این همان بخشی از جیکوبز است که با تصویر رایج از او کمتر دیده میشود. در اینجا دیگر بحث فقط درباره خیابان زنده یا محله متنوع نیست؛ بحث درباره این است که یک اقتصاد چگونه از درون خودش تغییر میکند.
پس چرا این بخش از جیکوبز کمتر دیده شد؟
یک پاسخ ساده این است که جیکوبز اقتصاددان دانشگاهی نبود. اما این توضیح بهتنهایی کافی نیست. اتفاقاً بخشی از ایدههای او بعدها وارد اقتصاد شهری شد.
رابرت لوکاس، اقتصاددان برنده نوبل، تحت تأثیر جیکوبز به این پرسش پرداخت که چرا افراد و سرمایهها با وجود هزینه بالای زندگی، همچنان در شهرهای بزرگ متمرکز میشوند. اگر شهر فقط ترکیبی از زمین، سرمایه و نیروی کار باشد، توضیح این تمرکز دشوار میشود. بخشی از پاسخ را باید در مزایایی جستوجو کرد که از تعامل افراد و انتقال دانش در محیط شهری به وجود میآیند.
ادوارد گلیزر و همکارانش نیز به چیزی پرداختند که بعدها با عنوان اثر جیکوبز شناخته شد: آیا تنوع فعالیتهای اقتصادی در یک منطقه میتواند بر بهرهوری اثر بگذارد؟ مطالعات آنها رابطه میان تنوع اقتصادی و بهرهوری را بررسی کردند و در برخی نتایج، مناطق متنوعتر عملکرد بهرهوری بالاتری داشتند. گلیزر بعدها نیز بارها از تأثیر جیکوبز بر اندیشه خود سخن گفت.
پس مسئله این نیست که اقتصاددانان جیکوبز را نخواندند یا هیچیک از ایدههایش را جدی نگرفتند. اتفاقاً بخشی از ایدههای او وارد ادبیات اقتصاد شهری شد. مسئله این است که چند ایده از یک چارچوب بزرگتر جدا شدند.
تراکم، تنوع، انتقال دانش و اثرات ناشی از نزدیکی فعالیتها قابل تبدیل شدن به متغیرهای اقتصادی بودند؛ بنابراین میشد آنها را در قالب مدل و داده بررسی کرد. اما چارچوب گستردهتر جیکوبز درباره فرآیند کشف، تغییر تقسیم کار، ظهور فعالیتهای جدید و شکلگیری نظم اقتصادی از پایین، بهسادگی در قالبهای رایج یک رشته دانشگاهی جا نمیگرفت.
دو حرفه، دو تعریف از مسئله
این تفاوت فقط به روش تحقیق محدود نمیشود. برنامهریزی شهری و اقتصاد نیز سنتهای حرفهای متفاوتی دارند و هرکدام تعیین میکنند چه چیزی را مسئله مهم و چه نوع استدلالی را معتبر بدانند.
برای برنامهریز و معمار، ویژگیهای قابل مشاهده شهر اهمیت زیادی دارند: خیابان، ساختمان، بلوک، تراکم و کاربری. برای اقتصاددان، مسئله میتواند در قالب بهرهوری، سرمایه، نیروی کار، قیمت یا اثرات سرریز دانش صورتبندی شود. هر دو ممکن است بخشی از یک پدیده واحد را ببینند، اما زبان و ابزارشان متفاوت است.
همین تفاوت حرفهای میتواند توضیح دهد که چرا برخی از ایدههای جیکوبز در یک رشته بسیار راحتتر از رشته دیگر جا افتادند. ایدهای مثل «تنوع کاربری» را میتوان به توصیهای درباره شکل شهر تبدیل کرد؛ اما اینکه این تنوع چگونه در طول زمان به کشف فرصتهای اقتصادی و تغییر تقسیم کار منجر میشود، مسئلهای بسیار بازتر و دشوارتر است.
این موضوع را میتوان با مفهوم همهنجاری نیز توضیح داد: گروههای حرفهای فقط درباره پاسخها اختلاف ندارند؛ درباره اینکه چه پرسشهایی ارزش طرح کردن دارند، چه روشهایی معتبرند و چه نوع استدلالی جدی گرفته میشود نیز هنجارهای مشترکی دارند. بنابراین ممکن است یک ایده در مرز میان چند رشته قرار بگیرد و در هیچکدام بهطور کامل پذیرفته نشود.
البته این تنها توضیح ممکن نیست. حتی در جریانهایی مانند اقتصادِ فرآیند بازار نیز ایدههایی وجود داشته که با بسیاری از قواعد حرفهای اقتصاد دانشگاهی سازگار بودهاند، اما نتوانستهاند به جریان اصلی تبدیل شوند. بنابراین نمیتوان داستان جیکوبز را صرفاً به این تقلیل داد که «اقتصاددانان او را نفهمیدند».
مسئله دقیقتر است: بخشی از جیکوبز قابل انتقال به زبان تخصصی رشتهها بود و بخشی دیگر نه.
وقتی یک ایده به نسخه شهری تبدیل میشود
این جدایی یک پیامد مهم دیگر هم دارد. وقتی ایدههای جیکوبز از چارچوب اصلیشان جدا شوند، ممکن است نتیجهای کاملاً متفاوت شکل بگیرد.
تراکم، تنوع، کاربری مختلط و بلوکهای کوتاه، اگر بهعنوان ویژگیهایی که در برخی شهرهای زنده مشاهده شدهاند دیده شوند، یک چیز هستند؛ اگر به نسخهای عمومی برای ساختن شهر خوب تبدیل شوند، چیز دیگری.
در حالت اول، پرسش این است که این ویژگیها در چه شرایطی شکل گرفتهاند، چه فرآیندی را ممکن کردهاند و چه پیامدهایی داشتهاند. در حالت دوم، کافی است چند شاخص فضایی را کنار هم قرار دهیم تا تصور کنیم نسخه شهر موفق را در اختیار داریم.
در نتیجه ممکن است از جیکوبز فقط یک فهرست از ویژگیهای کالبدی باقی بماند: تراکم بیشتر، کاربری مختلط، بلوک کوتاه، فعالیت در خیابان و تنوع. اما چیزی که این ویژگیها را به یک نظریه درباره شهر تبدیل میکرد، رابطه آنها با تعامل، کشف، تقسیم کار و تغییر اقتصادی بود.
این تفاوت مهم است، چون اگر فقط فرم را ببینیم، میتوانیم همان فرم را در جایی دیگر کپی کنیم بدون اینکه فرآیندی را که در پس آن قرار داشته، بازتولید کنیم.
جیکوبز را باید کاملتر خواند
جیکوبز نه فقط منتقد بزرگراه و برنامهریزی از بالا بود و نه صرفاً نظریهپرداز «خیابان زنده». بخش مهمی از کار او تلاشی برای فهم این مسئله بود که شهر چگونه میتواند از دل تصمیمهای پراکنده انسانها، فعالیتهای اقتصادی جدید و نظمهای تازه تولید کند.
به همین دلیل، تأثیر او بر اقتصاد شهری را نمیتوان فقط در چند مفهوم مانند تراکم و تنوع خلاصه کرد. لوکاس و گلیزر و دیگر اقتصاددانان، بخشهایی از این بینش را به پرسشهای قابلاندازهگیری تبدیل کردند؛ اما چارچوب کامل جیکوبز درباره چگونگی تغییر اقتصاد شهری، کشف فرصتها و تحول تقسیم کار، مسیر دیگری را دنبال میکرد.
این بخش از جیکوبز امروز اهمیت بیشتری پیدا میکند، چون بسیاری از مسائل شهری دقیقاً در مرز میان کالبد شهر و فرآیندهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارند. وقتی درباره احیای یک محله، ایجاد یک مرکز اقتصادی جدید یا توسعه یک شهر صحبت میکنیم، فقط این سؤال مطرح نیست که چه ساختمانها و خیابانهایی باید ساخته شوند. سؤال مهمتر این است که این محیط چه نوع تعاملاتی را ممکن میکند و آیا اجازه میدهد فعالیتهای جدید در طول زمان شکل بگیرند و رشد کنند.
ما میتوانیم خیابان، ساختمان و زیرساخت طراحی کنیم؛ اما نمیتوانیم از پیش تعیین کنیم کدام کسبوکار متولد میشود، کدام مهارت به یک فرصت اقتصادی تبدیل خواهد شد یا کدام ارتباط میان دو نفر به یک فعالیت تازه منجر میشود.
شاید جیکوبز را دقیقاً از همینجا باید دوباره خواند: شهر فقط چیزی نیست که باید طراحی شود؛ فرآیندی است که باید امکان شکلگیری و تغییرش را فراهم کرد.
