چرا ساختن بیشتر لزوماً قیمت مسکن را پایین نمیآورد؟
یکی از رایجترین توضیحها برای گرانی مسکن، کمبود عرضه است. منطق ساده به نظر میرسد: وقتی تعداد خانهها کمتر از نیاز جامعه باشد، قیمت بالا میرود و اگر ساختوساز افزایش پیدا کند، عرضه بیشتر میشود و فشار قیمتی کاهش پیدا میکند. بر اساس همین نگاه، بسیاری از سیاستهای مسکن نیز حول یک هدف مشخص شکل میگیرند: زمین بیشتری برای ساخت فراهم شود، محدودیتهای ساختوساز کاهش پیدا کند و تعداد بیشتری واحد مسکونی ساخته شود.
اما آیا رابطه میان تعداد خانههای ساختهشده و قیمت مسکن واقعاً به همین سادگی است؟
جاش رایان-کالینز در کتاب چرا نمیتوانی خانه بخری؟ تلاش میکند از همین نقطه وارد مسئله شود. استدلال او این است که مسکن را نمیتوان مانند یک کالای معمولی در نظر گرفت که فقط بر اساس رابطه میان عرضه و تقاضا قیمتگذاری میشود. خانه علاوه بر اینکه کالایی برای مصرف و سکونت است، یک دارایی مالی نیز محسوب میشود؛ داراییای که میتواند ارزش خود را حفظ کند یا در طول زمان افزایش دهد.همین ویژگی، سازوکار بازار مسکن را پیچیدهتر میکند.
مسکن؛ هم محل زندگی، هم دارایی
در مورد بسیاری از کالاها، افزایش تولید میتواند به افزایش عرضه و در نتیجه کاهش قیمت منجر شود. اما در بازار مسکن، خود ساختمان تنها بخشی از مسئله است. هر خانه روی زمینی قرار دارد که عرضه آن محدود است و برخلاف ساختمان، نمیتوان زمین جدیدی را به همان شیوه تولید کرد.
از سوی دیگر، امکان تأمین مالی خرید مسکن نیز نقش مهمی دارد. بانکها میتوانند با اعطای وام، قدرت خرید بیشتری را وارد بازار کنند. در نتیجه ممکن است همزمان با افزایش ساختوساز، قدرت خرید متقاضیان نیز افزایش پیدا کند و بخشی از فشار ناشی از تقاضا خود را نه در افزایش تعداد خانهها، بلکه در افزایش قیمت زمین و مسکن نشان دهد.
به این ترتیب، تعداد خانههای ساختهشده تنها یکی از متغیرهای مؤثر بر قیمت است. اینکه چه مقدار اعتبار برای خرید ملک در دسترس است، خریداران چه انتظاری از آینده قیمتها دارند و مسکن تا چه اندازه بهعنوان یک دارایی سرمایهای خریداری میشود، همگی میتوانند بر نتیجه نهایی اثر بگذارند. اینجاست که یک تناقض مهم شکل میگیرد: ممکن است ساختوساز افزایش پیدا کند، اما قیمت مسکن همچنان بالا برود.
وقتی ساختوساز بالا میرود، اما قیمت هم بالا میرود
اسپانیا و ایرلند پیش از بحران مالی سال ۲۰۰۸ نمونههایی هستند که رایان-کالینز برای توضیح این مسئله به آنها توجه میکند. در هر دو کشور، در سالهای پیش از بحران، ساختوساز مسکن با سرعت زیادی افزایش یافت. اگر مسئله مسکن صرفاً کمبود واحدهای مسکونی بود، انتظار میرفت چنین حجم بزرگی از ساختوساز دستکم مانع افزایش شدید قیمتها شود اما قیمتها همچنان افزایش یافتند.
در نهایت، با وقوع بحران مالی، مشخص شد که بخشی از ساختوساز گسترده آن سالها نیز نتوانسته بود مانع شکلگیری یک حباب بزرگ در بازار املاک شود. حتی بخشی از خانههایی که در همان دوره ساخته شده بودند، پس از بحران خالی ماندند.
اینجا یک پرسش ساده اما مهم شکل میگیرد: اگر مشکل فقط این بود که خانه کافی ساخته نشده است، چگونه ممکن است در دورهای که تعداد بسیار زیادی خانه جدید ساخته میشود، قیمتها همچنان افزایش پیدا کنند و بعد بخشی از همین خانههای تازهساختهشده بدون استفاده باقی بمانند؟
این تجربه البته به معنای بیاهمیت بودن عرضه نیست. کمبود واقعی مسکن میتواند قیمت را افزایش دهد و افزایش ساختوساز نیز میتواند عرضه را بیشتر کند. مسئله، سادهتر از آن است که بتوان کل رفتار بازار را فقط با همین رابطه توضیح داد. میان «ساختن خانه بیشتر» و «حل شدن مسئله قیمت مسکن» فاصلهای وجود دارد که باید سازوکارهای درون بازار را برای فهم آن بررسی کرد.
زمین، جایی که بخشی از افزایش قیمت در آن جمع میشود
یکی از این سازوکارها، ارزش زمین است.
وقتی قیمت یک خانه افزایش پیدا میکند، تمام این افزایش لزوماً به دلیل گرانتر شدن ساخت ساختمان نیست. بخشی از افزایش قیمت میتواند در ارزش زمین منعکس شود. زمین یک منبع محدود است و افزایش ارزش آن میتواند بخش مهمی از تغییرات قیمت ملک را توضیح دهد.
از این زاویه، حتی اگر امکان ساختوساز بیشتر شود، افزایش ظرفیت ساخت لزوماً به این معنا نیست که تمام منفعت اقتصادی آن مستقیماً به مصرفکننده نهایی منتقل خواهد شد. اگر امکان ساخت بیشتر، ارزش اقتصادی یک قطعه زمین را افزایش دهد، بخشی از این منفعت میتواند در قیمت همان زمین سرمایهگذاری شود.
این مسئله بحث را یک مرحله جلوتر میبرد. حتی اگر قوانین اجازه ساخت بیشتری بدهند، باز هم این پرسش باقی میماند که این ظرفیت جدید چه زمانی و با چه سرعتی وارد بازار خواهد شد.مالک زمین ممکن است با انتظار افزایش بیشتر قیمت، زمین را نگه دارد یا ساختوساز را به تعویق بیندازد و مرحلهبندی کند. در نتیجه، میان «امکان ساخت» و «عرضه واقعی مسکن» نیز تفاوت وجود دارد.به این ترتیب، مسئله دیگر فقط تعداد واحدهای ساختهشده نیست. باید دید زمین چگونه قیمتگذاری میشود، چه انگیزهای برای ساخت یا نگهداری زمین وجود دارد و افزایش ظرفیت ساخت چگونه در قیمت زمین منعکس میشود.
تقاضایی فقط برای سکونت نیست
در کنار زمین، مسئله دیگری که در این بحث اهمیت پیدا میکند، ماهیت تقاضا است.
اگر همه خریداران خانه فقط برای سکونت به بازار وارد شوند، افزایش قیمت را میتوان عمدتاً با رابطه میان تعداد خانوارها و تعداد واحدهای موجود توضیح داد. اما خانه میتواند برای اهداف دیگری نیز خریداری شود: حفظ ارزش پول، سرمایهگذاری، کسب سود از افزایش قیمت آینده یا نگهداری یک دارایی.در چنین شرایطی، تقاضای موجود در بازار مسکن الزاماً معادل «نیاز به خانه برای زندگی» نیست.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد. ممکن است فردی خانهای را بخرد نه به این دلیل که قصد دارد در آن زندگی کند، بلکه به این امید که ارزش آن در آینده افزایش پیدا کند. اگر تعداد چنین معاملات و سرمایهگذاریهایی افزایش پیدا کند، تقاضای موجود در بازار نیز افزایش مییابد؛ بدون اینکه به همان نسبت تعداد خانوارهای نیازمند مسکن افزایش یافته باشد.
از سوی دیگر، نظام بانکی میتواند با افزایش دسترسی به اعتبار، قدرت خرید بیشتری را وارد بازار کند. وامهای مسکن و سایر اشکال اعتبار میتوانند امکان خرید داراییهای گرانتر را فراهم کنند و در شرایطی که عرضه زمین محدود است، بخشی از این قدرت خرید اضافی در قیمت ملک و زمین منعکس شود.
در این نگاه، بازار مسکن تنها با مسئله کمبود فیزیکی خانه مواجه نیست؛ بلکه با بازاری روبهرو هستیم که در آن زمین محدود است، اعتبار میتواند گسترش پیدا کند و خود مسکن نیز بهعنوان یک دارایی مورد تقاضا قرار میگیرد.
چرا عرضه بهتنهایی کافی نیست؟
از کنار هم قرار گرفتن این عوامل، تصویر متفاوتی از بازار مسکن به دست میآید. اگر زمین محدود باشد، اگر اعتبار بانکی بتواند قدرت خرید را افزایش دهد و اگر بخشی از تقاضا با انگیزه سرمایهگذاری وارد بازار شود، افزایش تعداد واحدهای ساختهشده الزاماً تمام فشار موجود در بازار را از بین نمیبرد.
در چنین شرایطی، ممکن است ساختوساز افزایش پیدا کند، اما بخشی از افزایش عرضه در قیمت زمین جذب شود؛ ممکن است واحدهای جدید ساخته شوند، اما بخشی از آنها بهعنوان دارایی نگهداری شوند؛ و ممکن است قدرت خرید افزایش پیدا کند، بدون اینکه عرضه مسکن با همان سرعت رشد کند.این همان نقطهای است که بحث از یک گزاره ساده درباره «کمبود خانه» فاصله میگیرد و به سازوکارهای مالی و اقتصادی بازار مسکن میرسد.
رایان-کالینز در این چارچوب بر نقش مالیشدن مسکن تأکید میکند؛ فرآیندی که در آن خانه از یک کالای مصرفی صرف فاصله میگیرد و بیش از پیش به یک دارایی مالی تبدیل میشود. در چنین بازاری، قیمت مسکن را نمیتوان تنها با تعداد خانههایی که ساخته شدهاند توضیح داد. زمین، اعتبار، انتظارات قیمتی و انگیزههای سرمایهگذاری نیز در شکلگیری این قیمت نقش دارند.
به همین دلیل، تجربه اسپانیا و ایرلند صرفاً یک مثال تاریخی درباره بحران مالی نیست. این تجربه یک سؤال اساسیتر را مطرح میکند: آیا میتوان مسئله مسکن را صرفاً با افزایش تعداد واحدهای ساختهشده توضیح داد و حل کرد، وقتی خود مسکن همزمان یک دارایی سرمایهای نیز هست؟
پاسخ به این سؤال، بحث مسکن را از یک محاسبه ساده درباره تعداد خانهها فراتر میبرد. از اینجا به بعد، مسئله دیگر فقط این نیست که چه تعداد واحد ساخته میشود، بلکه باید دید چه نیروهایی قیمت زمین و مسکن را شکل میدهند، چه نوع تقاضایی وارد بازار میشود و اعتبار چگونه بر این فرآیند اثر میگذارد.
