طی نیمقرن گذشته، رسانهها و منابع آکادمیک دائماً چنین القا میکردند که شهرهای بهشدت متراکم، حاکمانِ آیندهی جهان خواهند بود؛ مکانهایی نظیر لندن، سانفرانسیسکو و شیکاگو که گویی قرار بود اقتصاد جهانی را تحت سیطرهی خود درآورند.
امروزه این ارزیابی بهشدت منسوخ به نظر میرسد. حتی در صفحات نشریهی «نیویورک تایمز» که گرایشهای شهریگرایانه دارد، هراس گستردهای از «چرخهی نابودی شهری» (Urban Doom Loop) به چشم میخورد. البته سخن گفتن از مرگِ شهرهای بزرگ نیز مبالغه است؛ این شهرها قرار نیست به سرنوشت «رومِ پس از امپراتوری» دچار شوند، اما نقش آنها در حال بازتعریف است، چرا که «مرز شهری» (Urban Frontier) به شکلی فزاینده به سمت پیرامون در حال حرکت است.
آنچه امروز شاهد آنیم، بازتابی از پیشبینیهای «اچ. جی. ولز» است. او پیشبینی کرده بود که بخش عمدهی زندگی اقتصادی و اکثریت خانوادهها به سوی حومهها و مناطق پیرامونی (Exurbs) کوچ خواهند کرد. در این دیدگاه، هستهی شهری بازآفرینی میشود: نه دیگر به عنوان مرکز بیرقیب حیات سیاسی و اقتصادی، بلکه به عنوان تئاتری وسیع برای «گردهمایی و مراودات اجتماعی»؛ فضایی ایدهآل برای ثروتمندانِ بدون فرزند، محلی ضروری برای خدمتکارانِ آنها، و چراغ راهنمایی برای جوانان و فرهنگدوستان.
این رویکرد، تغییری بنیادین نسبت به ایدهی «شهرِ تراکنشی» (Transactional City) است؛ شهری پر از کارگرانی که در ساختمانهای مرتفع و فشرده روی هم انباشته شدهاند و از اقمارِ مسکونیِ پراکنده در یک جغرافیای وسیع به مرکز فراخوانده میشوند. نرخ اشغال دفاتر اداری از آغاز قرن حاضر رو به کاهش بوده و پاندمی کرونا تنها این روند را شتاب بخشید.
اگرچه لندن، نیویورک، پاریس، توکیو و میامی دیگر مرکز ثقل حیات اقتصادی نیستند، اما همچنان جذابیتی مقاومتناپذیر برای جوانان تحصیلکرده، نخبگانِ جهانگرد و فعالان فرهنگی دارند. برای نمونه در نیویورک، همزمان با کاهش جمعیت، صفوف فوقثروتمندان همچنان رو به افزایش است. این شهرهای محبوب، دیگر نه «پایتختهای اقتصادی»، بلکه بیشتر به «دکور صحنه» برای گروههای کالاهای لوکس بدل شدهاند.
امروزه، حجم عمدهی توسعههای شهری جدید در خارج از هستهی شهرها و عمدتاً در پیرامونهای حومهای و فراتر از آن رخ میدهد. در سال ۱۹۵۰، ساکنان هستههای مرکزی شهرها حدود ۲۴ درصد از جمعیت آمریکا را تشکیل میدادند؛ امروزه این سهم به کمتر از ۱۵ درصد رسیده است.
رشد کلانشهری در حومهها، و بهویژه مناطق پیرامونی، در سالهای اخیر شتاب گرفته است. بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷، حدود ۹۱ درصد از رشد اشتغال در کلانشهرهای بزرگ، خارج از مناطق تجاری مرکزی (CBD) رخ داده است. ۵۰ شهرستان با بالاترین نرخ رشد در آمریکا، که تقریباً همگی حومهای یا پیرامونی هستند، در سال ۲۰۱۹ افزایشی در اشتغال را تجربه کردند که بیش از ۲.۵ برابرِ سایر مناطق بود.
این تغییرات معمولاً با هراسِ نخبگان فرهنگی، دانشگاهی و رسانهای ما مواجه میشود. اما حتی اگر برخی تحلیلگران همچنان بازگشت به رشد شهری و اشغال بیشتر دفاتر اداری را پیشبینی کنند، حتی سرسختترین مدافعانِ تراکم شهری نیز اذعان دارند که آیندهی شهرها بیش از پیش توسط «پراکندگی» (Sprawl) شکل خواهد گرفت.
محرکهای اصلی این تغییر، دگرگونیهای جمعیتی و پیشرفتهای تکنولوژیک است. بنا بر گزارش دانشگاه براون، با توسعهی ارتباطات آنی، نه اندازه و نه تراکمِ یک شهر، آن را بهرهورتر نمیکند. در واقع، تقریباً تمامی مراکز فناوری پیشرو در کشور، ذاتاً حومهای هستند.
ظهور دورکاری یا مدلهای ترکیبی کار، این چرخش را تسریع کرده است. طبق مطالعهی دانشگاه شیکاگو، در بخش خدمات تجاریِ پیشرفته و فناوری، یکسوم نیروی کار میتواند از راه دور کار کند؛ رقمی مشابه در حدود ۵۰ درصد از مشاغل ایجاد شده توسط «سیلیکونولی» نیز صادق است.
جمعیتشناسی، قانعکنندهترین شواهد را برای برتری مناطق پیرامونی ارائه میدهد؛ واقعیتی که در حرکت جوانان تحصیلکرده—بهویژه وقتی به دههی سی زندگی خود میرسند—به دور از شهرهایی مانند نیویورک، لسآنجلس و سانفرانسیسکو مشهود است. حتی پیش از پاندمی، دوسوم نسل هزاره (Millennials) حومهها را ترجیح میدادند. همین اتفاق در کشورهای دیگر نیز در حال وقوع است. رشد جوامع حومهای و پیرامونی نه نشانهی زوال، بلکه نمایانگر «خط مقدم شهرسازی قرن بیست و یکم» است. این مناطق در حال تبدیل شدن به نوع جدیدی از شهرها هستند که نه تنها به عنوان سکونتگاه، بلکه به عنوان مراکز اشتغال، خرید و هنر عمل میکنند.
این فرایند هنوز در ابتدای راه است. مناطق پیرامونی جدیدی در حال طراحی هستند؛ از جمله توسط ایلان ماسک در تگزاس و بیل گیتس در آریزونا. این نه به معنای رها کردن شهر، بلکه به معنای بازآفرینیِ مستمرِ آن است.
ظهور زندگی حومهای و پیرامونی، بازتابی از تمایل انسان به محیطهای امنتر، پاکتر و کمتراکمتر است. شهرهای مرکزی تنها زمانی احیا خواهند شد که به کیفیتِ زندگیای که ارائه میدهند، رسیدگی کنند. بازگشت دونالد ترامپ با چنان اشتیاقی از سوی بسیاری از رهبران شهری مواجه شد که گویی طاعون خیارکی بازگشته است! اما دومین ریاستجمهوری ترامپ میتواند رهبران شهرداریها—که عمدتاً دموکرات هستند—را وادار کند تا خود مستقیماً با چالشها روبهرو شوند.
تلاش جناح راست برای بستن مرزهای بینالمللی آمریکا ممکن است حرکت جمعیت به سوی مراکز شهری را کند کند، اما میتواند تهدیدها علیه نظم عمومی و انسجام اجتماعی را نیز کاهش دهد. اندرو کومو، فرماندار سابق و نامزد شهرداری نیویورک، هشدار میدهد که «بحران مهاجران» به «نقطه عطف» در «مارپیچ مرگِ شهری» تبدیل شده است. چالش شهرهای قدیمی نه در مفاهیم انتزاعیِ تنوع، بلکه در ایمنسازی خیابانها و ایجاد فرصتهای شغلی و فرهنگی است.
یک نشانهی امیدوارکننده، انتخاب سیاستمداران میانهرویِ حامی کسبوکار در شهرهایی است که جرم و جنایت به معضل اصلی بدل شده. در هیوستون، بیش از ۸۰ درصد رایدهندگان، امنیت را دغدغهی اصلی خود دانستند. در سال ۲۰۲۳، مردم با نسبت نزدیک به دو به یک، «جان ویتمایر»، سناتور کهنهکار ایالتی را بر «شیلا جکسون لی»، چهرهی رادیکالِ جناح چپ، ترجیح دادند.
اگر شهرهای سنتی به دنبال یافتن جایگاه آیندهی خود هستند، نیازمند یک «انقلاب سیاسی»اند. این انقلاب، پراکندگی بنیادینِ حیات شهری را تغییر نخواهد داد، اما حتی شهرهای قدیمی نیز اگر راهی برای کارآمد کردنِ زندگی شهری بیابند، میتوانند جایگاهی راحت در کلانشهرِ جدید برای خود دست و پا کنند.
