مالیات بر ارزش زمین (LVT)؛ مالیاتی که هیچکس نمیتواند از آن فرار کند
تله سیستمهای مالیاتی موجود و دامنزدن به بحران مسکن
در اکثر اقتصادهای پیشرفته، سیستمهای مالیاتی بهگونهای طراحی شدهاند که فعالیتهای مولد، کار، تلاش فردی و سود شرکتها را بهشدت مشمول مالیات میکنند، اما سوداگری و انباشت ثروت از طریق املاک و زمین با معافیتها یا نرخهای بسیار پایینتری مواجه است. برای مثال، مالیات بر درآمد یا مالیات بر فروش مستقیماً قدرت خرید شهروندان و انگیزه کارآفرینی را کاهش میدهد. در مقابل، هنگامی که ارزش املاک به دلیل توسعه عمومی شهر، افزایش جمعیت یا احداث زیرساختها رشد میکند، مالکان املاک میتوانند بدون انجام کار یا سرمایهگذاری مولد، سودهای کلانی تحت عنوان «سود سرمایهای» به دست آورند.
این انحراف ساختاری حاصل یک چرخش تاریخی در سیاستهای مالیاتی است. تا پیش از دهه ۱۹۳۰، مالیات بر املاک بیش از دوپنجم درآمدهای ایالتی و محلی را در کشوری مانند ایالات متحده تأمین میکرد. اما در طول چند دهه بعد، بار مالیاتی تدریجاً از روی املاک برداشته شد و به سمت درآمد و مصرف منتقل گردید؛ بهطوری که امروز مالیات بر املاک تنها حدود ۲۰ درصد از درآمدهای محلی را تشکیل میدهد. در بریتانیا نیز در سال ۱۹۶۳ مالیات بر «درآمد اجاره فرضی» یا Schedule A tax لغو شد و هنگامی که مالیات بر سود سرمایهای معرفی گردید، مسکن اصلی مالکان از این مالیات معاف شد.
در نتیجه این امتیازات مالیاتی، مسکن از یک کالای مصرفی برای سکونت به یک دارایی مالی جذاب برای دریافت «رانت اقتصادی» تبدیل شد. برآیند این وضعیت، چیزی است که در این تحلیل بهعنوان یک تله مالیاتی توصیف میشود: سیستم مالیاتی موجود نهتنها نتوانسته از حباب قیمت املاک جلوگیری کند، بلکه خود به پمپاژ سرمایهها به سمت سوداگری زمین و خارج شدن مسکن از استطاعت مالی نسل جوان دامن زده است.
ارزش ساختمان با ارزش موقعیتی زمین یکی نیست
برای درک کارکرد «مالیات بر ارزش زمین» یا LVT، ابتدا باید میان دو مؤلفه تشکیلدهنده ارزش یک ملک تفاوت گذاشت. یک بخش از ارزش ملک، «ارزش بهبودیافته» است؛ یعنی بنا، اعیان، معماری و ساختمانی که روی زمین احداث شده است. این بخش محصول کار انسان، مصالح ساختمانی و سرمایهگذاری مستقیم مالک است؛ برای مثال بازسازی آشپزخانه، ساخت یک طبقه جدید یا نصب تأسیسات مدرن. بخش دیگر، «ارزش موقعیتی زمین» است؛ یعنی ارزش جغرافیایی و مکانی خود زمین، بدون در نظر گرفتن ساختمانی که روی آن قرار دارد.
اما ارزش موقعیتی زمین از کجا میآید؟ در اینجا استدلال اصلی این است که بخش مهمی از این ارزش حاصل فعالیت کل جامعه و سرمایهگذاری عمومی است. وقتی یک خط جدید مترو یا اتوبوس در نزدیکی زمینی احداث میشود، یک پارک شهری یا مدرسه باکیفیت در آن منطقه ساخته میشود، یا با رشد جمعیت و افزایش امنیت، تقاضا برای سکونت در یک محدوده بالا میرود، ارزش موقعیتی زمین نیز افزایش پیدا میکند. مالک زمین در ایجاد بسیاری از این ارزشهای جدید نقشی مستقیم نداشته است. این افزایش ارزش میتواند حاصل سرمایهگذاری و تلاش مجموعه شهروندان و مالیاتدهندگان باشد.
اقتصاددانان کلاسیک مانند آدام اسمیت، دیوید ریکاردو و بهویژه هنری جورج، این درآمد بادآورده را «رانت اقتصادی» مینامیدند. در نظام فعلی، این دیدگاه بر آن است که مالک زمین بخش بزرگی از رانتی را که از تلاش و سرمایهگذاری جامعه ایجاد شده، بهطور خصوصی تصاحب میکند.
مالیات بر ارزش زمین دقیقاً همین بخش از ارزش را هدف قرار میدهد. LVT یک مالیات سالانه است که بر ارزش خام و موقعیتی زمین اعمال میشود و به ساختمانی که روی آن ساخته شده کاری ندارد. بنابراین اگر مالکی ملک خود را بازسازی کند یا کیفیت ساختمان را افزایش دهد، مالیات LVT او افزایش نمییابد؛ اما اگر شهرداری یک ایستگاه قطار در کنار زمین او افتتاح کند، افزایش ارزش موقعیتی زمین میتواند در محاسبه مالیات نیز منعکس شود.
چرا LVT از نظر اقتصاد سیاسی متفاوت است؟
یکی از ویژگیهایی که در بحثهای اقتصادی درباره مالیات بر ارزش زمین مورد توجه قرار میگیرد، این است که برخلاف بسیاری از مالیاتها، وضع آن لزوماً به کاهش عرضه یک کالای تولیدشده منجر نمیشود. زمین را نمیتوان مانند خودرو یا پوشاک بیشتر تولید کرد یا عرضه آن را با تغییر رفتار تولیدکننده افزایش داد. عرضه زمین، بهویژه در یک مکان مشخص، اساساً ثابت است. در مالیات بر کالاها، ممکن است تولیدکننده با کاهش تولید بخشی از بار مالیاتی را به خریدار منتقل کند. اما در مورد زمین، چنین امکانی محدودتر است. از این منظر، بار LVT بیشتر متوجه مالک زمین میشود و امکان انتقال آن به مستأجر یا خریدار بعدی محدود است، زیرا قیمت زمین در نهایت بر اساس تقاضای بازار تعیین میشود، نه هزینه مالیاتی که مالک میپردازد.
ویژگی دیگر زمین، فیزیکی و ثابت بودن آن است. در دنیای پس از جهانیشدن، ثروتهای مالی، حسابهای بانکی و سود شرکتها میتوانند به پناهگاههای مالیاتی در کشورهای دیگر منتقل شوند. اما زمین را نمیتوان به کشور دیگری منتقل کرد یا در یک حساب آفشور پنهان ساخت. از این جهت، مالیات بر زمین با مسئله فرار مالیاتی تفاوتی اساسی با مالیات بر برخی داراییها و درآمدهای قابلانتقال دارد.
از سوی دیگر، LVT بهجای آنکه فعالیت تولیدی را مشمول مالیات کند، ارزش خود زمین را هدف میگیرد. مالیات بر سود یا درآمد میتواند بر انگیزه کار بیشتر یا سرمایهگذاری مولد اثر بگذارد؛ اما مالیات بر ارزش زمین، در این روایت، مالک را به استفاده کارآمدتر از زمینی که در اختیار دارد سوق میدهد.
پایان احتکار زمین و تغییر رابطه مسکن و نظام مالی
اجرای مالیات بر ارزش زمین میتواند دو تغییر مهم در بازار مسکن و نظام مالی ایجاد کند. یکی از آنها به پدیده «بانکداری زمین» یا احتکار زمین مربوط میشود. در بریتانیا و بسیاری از اقتصادهای دیگر، انبوهسازان و مالکان بزرگ ممکن است زمینهای شهری را سالها بدون ساختوساز نگه دارند تا با گذشت زمان و افزایش قیمت زمین، از سود ناشی از این افزایش ارزش بهرهمند شوند. LVT با تحمیل یک هزینه سالانه بر مالکیت زمین خام، این استراتژی را پرهزینهتر میکند. در چنین شرایطی، مالک با دو انتخاب اصلی مواجه میشود: زمین را توسعه دهد و به عرضه وارد کند، یا آن را به فرد یا نهادی واگذار کند که قصد ساختوساز و توسعه دارد.
تغییر مهم دیگر، به رابطه میان بازار مسکن و نظام مالی مربوط میشود. در سیستم بانکی فعلی، وقتی قیمت زمین افزایش پیدا میکند، مالکان میتوانند ارزش بالاتر ملک خود را بهعنوان وثیقه برای دریافت وامهای بزرگتر مورد استفاده قرار دهند. از طریق سازوکاری مانند «برداشت از اعتبار ملک»، افزایش ارزش دارایی میتواند به دریافت تسهیلات رهنی جدید منجر شود.
بانکها نیز با توجه به نقش وثیقه ملکی در اعطای وام، میتوانند اعتبار جدید ایجاد کنند و این منابع را دوباره وارد بازار املاک کنند. افزایش اعتبار، تقاضا برای زمین را بالا میبرد و افزایش تقاضا نیز میتواند قیمت زمین را بیشتر کند. به این ترتیب، چرخهای میان قیمت مسکن، وثیقه، اعتبار بانکی و افزایش دوباره قیمت شکل میگیرد.
در این چارچوب، مالیات بر ارزش زمین بخش بیشتری از افزایش ارزش موقعیتی زمین را به منابع عمومی منتقل میکند. در نتیجه، ارزش خالصی که میتواند بهعنوان وثیقه برای دریافت وام مورد استفاده قرار گیرد، کاهش مییابد. استدلال مطرحشده این است که چنین تغییری میتواند حجم اعتبارات سوداگرانه رهنی را کاهش دهد و بخشی از منابع بانکی را به سمت سرمایهگذاریهای مولد در صنعت و خدمات هدایت کند.
چرا اجرای LVT دشوار است؟
با وجود استدلالهای اقتصادی درباره مالیات بر ارزش زمین، اجرای گسترده آن در کشورهای غربی با موانع سیاسی و عملیاتی روبهرو شده است. یکی از مهمترین این موانع، مسئله افرادی است که دارایی زیادی دارند اما درآمد نقدی محدودی دریافت میکنند. برای مثال، بازنشستهای را در نظر بگیرید که سالها پیش خانهای در منطقهای خریده است و اکنون، به دلیل توسعه شهری، ارزش زمین آن بهشدت افزایش یافته، اما درآمد ماهانه او همچنان پایین است. وضع مالیات سنگین بر زمین میتواند برای چنین فردی فشار مالی ایجاد کند و حتی او را در شرایطی قرار دهد که برای پرداخت مالیات، ناچار به فروش خانه شود.
برای مواجهه با این مشکل، یکی از راههای پیشنهادی، تعویق پرداخت مالیات است. افراد کمدرآمد یا بازنشستگان میتوانند پرداخت سالانه LVT را تا زمان فروش یا انتقال ملک به تعویق بیندازند و بدهی مالیاتی در آن زمان از ارزش ملک تسویه شود.
راه دیگر، بازآرایی کلی نظام مالیاتی است. در این رویکرد، LVT قرار نیست صرفاً بهعنوان یک مالیات جدید و اضافی به مردم تحمیل شود؛ بلکه میتواند جایگزین برخی مالیاتهای ناکارآمد، مانند مالیات بر درآمد، مالیات بر فروش یا مالیات بر ارزش ساختمان شود.
راهحل دیگری که مطرح شده، ایجاد نوعی سهم مشارکت عمومی است؛ به این معنا که مالک بتواند بهجای پرداخت نقدی، درصدی از سهم مالکیت زمین خود را به جامعه واگذار کند تا جامعه نیز در افزایش ارزش آینده آن زمین شریک باشد.
حتی نهادهای بینالمللی مانند صندوق بینالمللی پول (IMF) و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز در سالهای اخیر در بحثهای مربوط به اصلاح ساختار مالیاتی بر انتقال بخشی از بار مالیاتی از نیروی کار به سمت املاک و زمین تأکید کردهاند.
بازگرداندن ثروت حاصل از جغرافیا به جامعه
مالیات بر ارزش زمین صرفاً یک ابزار برای تأمین درآمد دولت نیست؛ در این چارچوب، بهعنوان ابزاری برای تغییر رابطه میان مالکیت زمین، بازار مسکن و نظام مالی نیز مطرح میشود. با اجرای LVT، زمین از یک دارایی جذاب برای سوداگری و انباشت ثروت به داراییای تبدیل میشود که مالک آن باید متناسب با ارزش موقعیتیاش هزینه پرداخت کند. به این ترتیب، بخشی از رانتهایی که در نتیجه توسعه شهری و سرمایهگذاری عمومی ایجاد میشوند، میتوانند به منابع عمومی بازگردند.
در این روایت، هدف نهایی LVT تغییر رابطه میان زمین و ثروت است: ارزش حاصل از موقعیت جغرافیایی و توسعه شهر صرفاً در اختیار مالک خصوصی زمین باقی نماند و بخشی از آن به جامعهای بازگردد که در ایجاد آن ارزش نقش داشته است.
