در کتاب «شهر انسانی: شهرسازی برای بقیه ما» (The Human City: Urbanism for the Rest of Us)، جوئل کاتکین ادعا میکند که شهرسازان پشت پرده کاهش نرخ موالید و باروری در سرتاسر جهان هستند. او در این کتاب جدلیِ بیش از ۲۰۰ صفحهای مدعی است که متخصصان شهری سیاستهایی را به اجرا میگذارند که انگیزه فرزندآوری را کور میکند؛ روندی که به باور او پیامدهای ناگواری در پی خواهد داشت.
این اتهام بسیار سنگینی است، اما آیا شواهدی برای پشتیبانی از آن وجود دارد؟ تکیهگاه اصلی ادعای او صرفاً یک «همبستگی آماری» ساده است: دو روند اصلی جهان در ۴۰ سال گذشته، کاهش نرخ باروری و مهاجرت تودهای مردم به کلانشهرها بوده است. از نظر کاتکین، مقصر اصلی این وضعیت «تراکم» است.
با این حال، نرخ باروری تقریباً در همه نقاط آسیا، اروپا، آمریکای شمالی و جنوبی روندی کاهشی داشته است. در برزیل، این رقم از میانگین ناپایدار ۴.۳ فرزند به ازای هر زن در دهه ۱۹۷۰، به ۱.۹ فرزند در شرایط فعلی رسیده است. کاتکین خود مینویسد: «نرخ باروری برزیل نه فقط در طبقات مرفه، بلکه در روستاها و میان ساکنان زاغهها (فاولاها) نیز سقوط کرده است.» در چنین وضعیتی، حتی یک همبستگی آماری ساده میان تراکم و کاهش موالید هم در کشوری مانند برزیل وجود ندارد، چه رسد به رابطه علت و معلولی.
کاتکین صفحات زیادی را سیاه میکند تا ثابت کند سهم خانوادههای دارای فرزند، بهویژه فرزندان در سن مدرسه، در شهرهای مرکزی آمریکا کمتر از حومههاست. اما در اینجا نیز پیوند میان این دو پدیده حتی مبهمتر است. بزرگترین موج گسترش حومهنشینی در ایالات متحده بین سالهای ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۰ رقم خورد؛ دورانی که طبقه متوسط شهری درست مثل تماشاچیانی که پس از پایان نمایش برادوی سالن را ترک میکنند، از شهرها خارج میشدند. در سال ۱۹۷۱ تابلویی تبلیغاتی در سیاتل نصب شده بود با این مضمون: «آیا آخرین نفری که از سیاتل میرود، برق را خاموش میکند؟» حتی کلانشهری مثل نیویورک در همان دوره حدود یک میلیون نفر از جمعیت خود را که راهی حومهها بودند از دست داد. اگر تئوری کاتکین درست بود، این جهش بزرگ به سمت زندگی کمتراکم حومهای باید موجی عظیم از موالید (Baby Boom) ایجاد میکرد؛ در حالی که آن دوره دقیقاً همزمان شد با شدیدترین افت باروری در تاریخ ایالات متحده.
تفاوتهای میان شهرهای کمتراکم و پرتراکم بسیار کمتر از آن چیزی است که خواندن این کتاب به شما القا میکند. کاتکین هیوستون را که شهری کمتراکم و خودرومحور است، به عنوان الگوی «دوستدار خانواده» بالا میبرد. او میگوید در هیوستون ۶۱.۵ درصد از خانوارها «خانوار خانوادگی» هستند. طبق آمار اداره سرشماری آمریکا، در نیویورک که نماد تراکم بالا است، این رقم ۶۱ درصد است. جالبتر آنکه منهتن در سالهای اخیر تجربه جهش موالید داشته است: بر اساس گزارش نیویورک تایمز، بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۷، جمعیت کودکان زیر ۵ سال در منهتن بیش از ۳۲ درصد رشد کرد.
این حقیقت در کتاب «شهر انسانی» جایی ندارد؛ گرچه کاتکین حق دارد که بگوید بسیاری از خانوادهها هنگام رسیدن کودکان به سن مدرسه راهی حومه میشوند. این موضوع به احتمال زیاد ریشه اصلی تفاوت سهم خانوادهها میان شهر و حومه است: مدارس شهری را اصلاح و باکیفیت کنید، آنگاه جمعیت خانوارهای دارای فرزند در شهرها بالا خواهد رفت.
کاتکین اعلام میکند که از تراکمِ ناشی از بازار آزاد در بافت مرکزی شهرها حمایت میکند: «اگر مردم تصمیم میگیرند به شهر بیایند و بازار از آن پشتیبانی میکند، باید تشویق شود.» اما در همان حال، او مدافع حفظ محدودیتها و مقررات ضدتراکم در حومههاست. او مینویسد ساکنان حومه «به دولت به چشم سپری نگاه میکنند که مانع ورود جهان متراکم شهری میشود؛ جهانی که به دلیلی مشخص از آن فرار کردهاند.» این بخش، تناقض بنیادین موجود در کتاب «شهر انسانی» را آشکار میکند.
کاتکین شهرسازان را به «تحمیل تراکم اجباری» متهم میسازد. فارغ از پروژههای مسکن دولتی که این روزها بهندرت ساخته میشوند، دولتها اساساً قدرتی برای «اجبار کردن» تراکم به بازار ندارند. اگر یک سازنده بخواهد پروژهای با تراکم بیش از کشش بازار بسازد، طرحش شکست خواهد خورد. بنابراین کاری که شهرسازان انجام میدهند نه اجبار، بلکه تلاش برای حذف موانع قانونی و مقررات ضدتراکمی است.
یکی از کارکردهای اصلی قوانین منطقهبندی (Zoning) و کاربری زمین در بیشتر نقاط، محدود کردن تراکم و تحمیل الگوی ساخت کمتراکمتر از تقاضای طبیعی بازار است. این واقعیت در هیچکجا آشکارتر از حومهها نیست؛ مناطقی که بدون این مقررات سفتوسخت دولتی هرگز به شکل فعلی شکل نمیگرفتند. کاتکین تلاش میکند همزمان مدافع بازار آزاد و حامی این قوانین محدودکننده باشد؛ او مدام این تناقض را دور میزند و تقریباً هیچ اشارهای به نقش واقعی ضوابط «منطقهبندی» نمیکند.
در سراسر کتاب، این تصور القا میشود که مردم برخلاف منافع خودشان بهزور به محیطهای پرتراکم رانده میشوند: «شهرنشینی اغلب به عنوان ابزاری برای ثروت و کیفیت زندگی بهتر معرفی میشود، اما برای ساکنان مگاسیتیهای در حال ظهور چنین نیست.» اگر اینطور است، چرا مردم با چنین سرعتی به شهرها میآیند؟ آیا جز این است که در مبدأ قبلی خود فرصت اقتصادی و زیستپذیری نداشتند؟ کتاب بهسادگی از کنار این پرسش عبور میکند.
تناقض عجیب دیگر این است: «شهر دوران والدین من [نیویورک]، و همچنین تصویری که جین جیکوبز توصیف میکرد، حتی در اوج تراکم هم مقیاسی انسانی داشت.» کاتکین ۶۳ ساله است و نیویورک در زمان والدین او تراکمی بیش از ۲۵ هزار نفر در هر مایل مربع داشت؛ تراکمی که ۱۰ تا ۲۰ برابر بیشتر از حومههای امروزی و بسیار فشردهتر از هر شهر مدرن آمریکایی (به جز خود نیویورک) بود. چگونه ممکن است آن تراکم مقیاس انسانی داشته باشد اما تراکم امروز تهدیدی برای انسان باشد؟ آیا بخش مهمی از مسئله به نوع معماری و برنامهریزی شهری مربوط نیست؟
کتاب کاتکین در مباحث طراحی شهری ضعیف است و تنها بهصورت گذرا به آن میپردازد. با این حال، در حوزههای معماری و شهرسازی، او اشتراکات جالبی با جنبش «شهرسازی جدید» (New Urbanism) دارد.
اشتراکات در دیدگاهها
کاتکین از طرح «شهر درخشان» لوکوربوزیه که خانه را «ماشینی برای زندگی» میدید بیزار است؛ طرحی که نماد آن مجتمعهای مسکونی بدنام «پرویت-ایگو» در سنتلوئیس بود و در دهه ۱۹۷۰ منفجر و تخریب شد. طرفداران شهرسازی جدید نیز از سرسختترین منتقدان چنین الگوهایی بودهاند و اساساً «کنگره شهرسازی جدید» (CNU) تا حدودی در واکنش و مخالفت با این برنامهریزیهای صلب و مدرنیستی متولد شد.
کاتکین از احداث مراکز با کاربری مختلط در حومهها استقبال میکند، هرچند ابعاد آن را محدود میخواهد: «شاید برخی جوانان جذب ایده توسعه روستامانند شوند که با حومههای خوابگاهی سنتی تفاوت دارد؛ مفهومی که ریشه در باغشهرهای ابنزر هاوارد در قرن بیستم دارد. این تغییر فرم حومهای اکنون در حومههای سنتی نیویورک مثل لانگآیلند دیده میشود.» اما او ناگفته میگذارد که همه این طرحها دستاورد مستقیم تفکر «شهرسازی جدید» هستند.
کاتکین پیوند میان قوانین منطقهبندی که مانع شکلگیری محلههای پیادهمدار میشوند یا اتوبانهای دولتی که مقیاس انسانی را زیر چرخهای خودرو دفن میکنند نادیده میگیرد. در حالی که دغدغه اصلی جنبش شهرسازی جدید، دقیقاً احیای همین مقیاس انسانی است.
وقتی او ادعا میکند «خانوادهها هیچگاه تمرکز اصلی متفکران شهرسازی جدید نبودهاند»، نشان میدهد که تلاشی برای دیدن شواهد خلاف آن نکرده است. امضاکنندگان منشور شهرسازی جدید به صراحت ۲۷ اصل را تدوین کردهاند که ۶ مورد از آنها مستقیماً به نیازهای اساسی خانوادهها پاسخ میدهد:
۱. بیشتر فعالیتهای روزمره باید در فاصله پیادهروی قرار گیرند تا افراد فاقد خودرو، بهویژه کودکان و سالمندان، استقلال حرکتی داشته باشند.
۲. تنوع مسکن و قیمت در محله باید تعامل میان سنین، طبقات و درآمدهای مختلف را ممکن سازد و پیوندهای اجتماعی محله را تقویت کند.
۳. مدارس باید در مقیاس و موقعیتی مکانیابی شوند که کودکان بتوانند با پای پیاده یا دوچرخه به آنها برسند.
۴. شبکهای از پارکها، از زمینهای بازی خردسالان تا فضاهای ورزشی و باغهای محله، باید در سراسر بافت مسکونی توزیع شود.
۵. امنیت شهری با طراحی معابر و ساختمانهایی که نظارت طبیعی و دید به خیابان دارند تقویت شود، بدون اینکه دسترسی و گشودگی فضا قربانی شود.
۶. خیابانها و میادین باید برای عابران پیاده امن، راحت و جذاب باشند تا تعامل و مراقبت همسایگی شکل بگیرد.
اتهام کاتکین مبنی بر بیتوجهی شهرسازان به حومهها خلاف واقع است. بسیاری از شاخصترین الگوهای اولیه شهرسازی جدید در آمریکا (نظیر کنتلندز در مریلند یا اورنکو در اورگان) در دل حومهها اجرا شدند. این جنبش ۳۰ سال برای بهینهسازی و اصلاح ساختار حومهها تلاش کرده است.
برخی از دادههای آماری کتاب نیز فاقد دقت علمی لازم هستند. شلومو آنجل در نقدی بر این کتاب در والاستریت ژورنال اشاره میکند که کاتکین به جای برخورد منصفانه، موضعی شبیه به یک دادستان تهاجمی گرفته است. برای مثال، کاتکین در صفحه ۱۶۲ ادعا میکند که طبق یک پژوهش، «به ازای هر ۱۰ درصد کاهش در تراکم جمعیت، احتمال گفتوگوی افراد با همسایگانشان ۱۰ درصد بالا میرود»؛ ادعایی کاملاً بیاساس که سالها پیش رد شده بود اما دوباره در سال ۲۰۱۶ چاپ شد.
کاتکین سه صفحه از کتاب را به تمجید از یک شهرک حومهای در هیوستون اختصاص میدهد که ۶۰ درصد ساکنان جدید آن زوجهای دارای فرزند هستند. این در حالی است که پروژههای شهرسازی جدید مثل دیبریک (Daybreak) در یوتا همین حالا آماری مشابه یا بالاتر از حضور خانوادهها دارند. باید منتظر ماند و دید آیا کاتکین در کتاب بعدی خود نیمنگاهی به قابلیتهای واقعی شهرسازی جدید برای خانوادهها خواهد انداخت یا خیر.
منبع:
https://www.cnu.org/publicsquare/new-urbanisms-family-values
