ویترینهای مجلل و شهرهای خالی
ممکن است پاسخ منفی باشد. جوئل کاتکین در بحث خود درباره «شهر زوالپذیر» یا Ephemeral City به همین تناقض اشاره میکند. شهری که زمانی محل تولید، تجارت، سکونت خانوادهها و شکلگیری نهادهای اجتماعی بود، ممکن است بهتدریج به چیزی شبیه یک ویترین بزرگ تبدیل شود؛ مکانی برای گردش، سرگرمی، مصرف و تجربه، اما نه لزوماً مکانی برای ساختن یک زندگی دائمی.
مسئله این نیست که کافه، هنر، گردشگری یا فرهنگ بد هستند. مسئله این است که آیا این فعالیتها ستونهای یک شهر قدرتمندند یا محصول شهری که ستونهای اصلی اقتصاد و زندگی اجتماعی خود را از دست داده است؟
شهری که قرار بود مرکز اقتصاد باشد
اچ. جی. ولز بیش از یک قرن پیش تصور میکرد که مراکز بزرگ شهری ممکن است بهتدریج از مراکز فرماندهی و تولید به چیزی شبیه یک بازار بزرگ، مجموعهای از فروشگاهها و محلهای تجمع و ملاقات تبدیل شوند. پیشبینی او امروز معنای تازهای پیدا کرده است.
در بخش بزرگی از تاریخ، شهرها به این دلیل رشد کردند که فعالیتهایی در آنها متمرکز میشد که به نزدیکی جغرافیایی نیاز داشتند. بازار، بندر، کارخانه، دفتر تجاری، بانک و شبکههای خدماتی همگی از تجمع انسانها و فعالیتها در یک مکان سود میبردند. شهر بزرگ در واقع یک مزیت اقتصادی تولید میکرد: نزدیکی. اما فناوری این مزیت را تا حدی تغییر داد.
رشد حملونقل، ارتباطات، رایانه و سپس اینترنت باعث شد بخشی از فعالیتهایی که پیشتر مجبور بودند در مرکز شهر مستقر شوند، بتوانند در فاصلهای بسیار بیشتر از مرکز فعالیت کنند. این همان چیزی است که در ادبیات شهری با مفهوم «نابودی فاصله» شناخته میشود. شرکت دیگر الزاماً مجبور نیست دفتر مرکزی خود را در گرانترین بخش شهر قرار دهد. کارمند میتواند از فاصله بیشتری کار کند. کارخانه میتواند به حاشیه شهر یا شهری کوچکتر منتقل شود. انبار، مرکز توزیع یا دفتر خدماتی میتواند جایی قرار بگیرد که زمین ارزانتر و فضای بیشتری در اختیارش باشد.
این تحول به معنای نابودی شهر نیست. اما یک چیز مهم را تغییر میدهد: مرکز شهر دیگر به اندازه گذشته برای همه فعالیتهای اقتصادی ضروری نیست. نمونه آمریکا این تغییر را بهخوبی نشان میدهد. در سال ۱۹۶۹ حدود ۱۱ درصد از بزرگترین شرکتهای این کشور در حومهها مستقر بودند؛ حدود یک ربع قرن بعد، این رقم به نزدیک ۵۰ درصد رسید. حتی در خردهفروشی، شرکتی مانند والمارت از بنتونویل آرکانزاس به یکی از بزرگترین بازیگران اقتصاد آمریکا تبدیل شد؛ نه از نیویورک. مرکز شهر دیگر تنها جایی نبود که میشد اقتصاد بزرگ را در آن سازمان داد.
وقتی کارخانه رفت، چه چیزی باقی ماند؟
اینجا نقطه عطف مهمی برای بسیاری از شهرهای قدیمی رخ داد. اگر کارخانهها، شرکتها و بخشی از طبقه متوسط از مرکز شهر خارج شوند، شهر با یک مسئله روبهرو میشود: با این کالبد بزرگ و گرانقیمت چه باید کرد؟ پاسخ بسیاری از شهرها، بازتعریف اقتصاد شهری بود. اگر نمیتوانستند با حومه بر سر کارخانه و دفتر مرکزی رقابت کنند، میتوانستند بر سر چیز دیگری رقابت کنند: جذابیت.
شهر باید «باحال» میشد. انبارهای قدیمی به لوفت تبدیل شدند. کارخانهها به گالری و مرکز فرهنگی تبدیل شدند. خیابانهای صنعتی به رستوران و کافه رسیدند. مناطق متروکه به محلههای هنری تبدیل شدند. جشنواره، موزه، معماری شاخص، زندگی شبانه و گردشگری به ابزارهای احیای شهری بدل شدند. این سیاستها در بسیاری از موارد واقعاً هم نتایج مثبتی داشتند. محلههایی که زمانی فرسوده و خالی بودند، دوباره زنده شدند. سرمایه وارد شد. ساختمانها بازسازی شدند. گردشگر آمد. کسبوکار شکل گرفت.
اما این موفقیت یک سؤال دیگر ایجاد میکند: آیا شهر واقعاً دوباره اقتصاد خود را به دست آورده، یا فقط شکل جدیدی از مصرف شهری را جایگزین اقتصاد قبلی کرده است؟
برلین؛ وقتی «باحال بودن» تبدیل به دارایی اقتصادی میشود
برلین نمونه روشنی از این تغییر نگاه است. شهری که نتوانست در همان مقیاس برخی رقبای اروپایی خود به یک مرکز بزرگ مالی و شرکتی تبدیل شود، بهتدریج از دارایی دیگری استفاده کرد: فرهنگ. هنرمندان، گالریها، کافهها، فضاهای صنعتی بازسازیشده و سبک زندگی متفاوت، بخشی از برند شهری برلین شدند.
این روند برای خود شهر هم مزایایی داشت. شهر توانست جمعیت و سرمایه جدید جذب کند و مناطقی از بافت قدیمی را دوباره فعال کند. اما اینجا باید میان جذابیت شهری و قدرت اقتصادی شهری تفاوت گذاشت. جذب گردشگر و جوان خلاق یک چیز است؛ ایجاد شغلهای پایدار، امکان تشکیل خانواده، رشد کسبوکارهای مولد و ایجاد مسیر ارتقای اقتصادی برای بخش بزرگی از جمعیت، چیز دیگری است.
شهر میتواند در اینستاگرام فوقالعاده به نظر برسد و همزمان برای خانوادهای که میخواهد در آن خانه بخرد و فرزند بزرگ کند، دشوارتر و گرانتر شده باشد.
از شهروند به مصرفکننده
در شهر زوالپذیر، تغییر فقط اقتصادی نیست؛ نوع رابطه انسان با شهر هم تغییر میکند. در شهر سنتی، فرد شهروند است. خانه دارد، کار میکند، فرزندش را بزرگ میکند، مالیات میدهد، مدرسه انتخاب میکند، در محله روابط اجتماعی میسازد و انتظار دارد سالها یا حتی نسلها در همان محیط زندگی کند. اما در شهر زوالپذیر، بخش مهمی از جمعیت ممکن است رابطهای موقتیتر با شهر داشته باشند.
جوانی برای چند سال به شهر میآید. در یک شرکت بینالمللی کار میکند. در یک محله محبوب زندگی میکند. به رستورانها و رویدادهای فرهنگی میرود و سپس برای تشکیل خانواده به حومه یا شهری دیگر نقل مکان میکند. گردشگر حتی رابطه کوتاهتری دارد. او اساساً برای «تجربه شهر» آمده است. به این ترتیب، شهر کمکم به محصولی تبدیل میشود که باید مصرف شود.
این همان نقطهای است که مفهوم Ephemeral City اهمیت پیدا میکند. شهر زوالپذیر شهری نیست که لزوماً خالی باشد؛ ممکن است اتفاقاً بسیار شلوغ باشد. مسئله این است که چه کسانی در آن زندگی میکنند و چه نوع رابطهای با آن دارند. ممکن است خیابانهایش پر از آدم باشد، اما این آدمها لزوماً همان جامعهای نباشند که قرار است شهر را برای نسل بعد بازتولید کند.
مشکل از جایی شروع میشود که خانوادهها دیگر نمیتوانند بمانند
یکی از مهمترین آزمونهای یک شهر این است که آیا میتواند شهروندی را که در بیستسالگی جذب کرده، در سیسالگی و چهلسالگی هم نگه دارد یا نه. جوانی ممکن است عاشق مرکز شهر باشد. اما وقتی ازدواج میکند، فرزنددار میشود و به خانه بزرگتر، مدرسه مناسب و محیط آرامتر نیاز پیدا میکند، ناگهان اقتصاد شهر علیه او عمل میکند.
خانه گران است. فضای مسکونی محدود است. مدارس خوب کمیاباند. هزینه زندگی بالاست. در نتیجه، همان فردی که شهر در دوره جوانی برای جذب او هزینه کرده بود، در دوره تشکیل خانواده به حومه میرود. اگر این روند در مقیاس وسیع اتفاق بیفتد، شهر با یک مشکل جمعیتی روبهرو میشود: مرکز شهر جوانتر و ثروتمندتر به نظر میرسد، اما توانایی نگه داشتن خانوادهها کاهش پیدا میکند.
این مسئله فقط به معنای کاهش جمعیت نیست. خانوادهها یکی از مهمترین سازندگان ثبات اجتماعی شهر هستند. مدرسه، انجمن محلی، کسبوکارهای دائمی، شبکههای همسایگی و بسیاری از نهادهای مدنی به حضور ساکنانی وابستهاند که قصد دارند بمانند. شهری که دائماً جمعیت خود را از نو و به شکل موقت جذب میکند، ممکن است بسیار پویا به نظر برسد، اما از نظر اجتماعی شکننده باشد.
ویترینهای پرزرقوبرق و شهرهای دوقطبی
مسئله دیگر، ساختار طبقاتی این اقتصاد جدید است. یک شهر میتواند تعداد زیادی رستوران، هتل، کافه، فروشگاه لوکس و جاذبه گردشگری داشته باشد. اما این فعالیتها الزاماً درآمد و فرصت یکسانی برای همه ایجاد نمیکنند.
در یک طرف شهر، مدیران شرکتهای بینالمللی، سرمایهگذاران، متخصصان پردرآمد و افراد ثروتمند فراملی قرار دارند. در طرف دیگر، نیروی کاری قرار دارد که باید همین سبک زندگی را برای گروه اول فراهم کند: کارکنان رستورانها، نظافتچیها، رانندگان، کارکنان هتلها و سایر مشاغل خدماتی. این همان چیزی است که از آن با عنوان «شهر دوقطبی» یاد میشود.
مسئله فقط تفاوت درآمد نیست. مشکل این است که اقتصاد شهر ممکن است دیگر مسیر روشنی برای حرکت از گروه دوم به گروه اول فراهم نکند. اگر یک شهر کارخانه و شرکتهای بزرگ نداشته باشد، اما تعداد زیادی کافه و رستوران داشته باشد، همه شاغل خواهند بود، اما الزاماً همه فرصت ارتقای اقتصادی نخواهند داشت. به همین دلیل، اقتصاد سرگرمی و گردشگری میتواند همزمان با رونق ظاهری شهر، نابرابری را تشدید کند.
آیا فرهنگ واقعاً میتواند جای اقتصاد را بگیرد؟
این ادعا که شهرها باید فرهنگ، هنر و گردشگری را کنار بگذارند، آشکارا اشتباه است. اما تاریخ یک نکته مهم را نشان میدهد: شهرهای بزرگ معمولاً ابتدا قدرت اقتصادی و سیاسی پیدا کردند و سپس توانستند به مراکز عظیم فرهنگی تبدیل شوند.
آتن بدون قدرت اقتصادی و سیاسی خود نمیتوانست آن حجم از هنر و فلسفه را پشتیبانی کند. ونیز، آمستردام و لندن نیز ابتدا مراکز بزرگ تجارت بودند و سپس به مراکز فرهنگی تبدیل شدند. فرهنگ در این شهرها نتیجه یک اقتصاد قدرتمند بود، نه لزوماً جایگزین آن.
بنابراین، مسئله این نیست که آیا باید گالری داشته باشیم یا کارخانه. مسئله این است که آیا میتوان اقتصاد شهری را به گالری، رستوران و گردشگری تقلیل داد. اگر چنین اتفاقی بیفتد، شهر ممکن است چیزی شبیه یک ویترین بزرگ شود: ساختمانها زیبا، خیابانها شلوغ، کافهها پررونق و گردشگران فراوان؛ اما زیر این ویترین، تعداد زیادی از خانوادهها توانایی زندگی در شهر را از دست دادهاند و فعالیتهای مولد به مکانهای دیگری منتقل شدهاند.
شهر خالی چگونه ممکن است؟
پارادوکس اینجاست که «شهر خالی» لزوماً شهری نیست که آدم در خیابانهایش دیده نمیشود. ممکن است شهری پر از آدم باشد، اما از شهروندان دائمی خالی شده باشد.
صبح، کارمندان وارد میشوند. شب، گردشگران و مشتریان رستورانها خیابانها را پر میکنند. آخر هفته رویداد فرهنگی برگزار میشود. ساختمانهای قدیمی بازسازی میشوند و قیمت املاک بالا میرود. اما خانوادههایی که قرار بود در این شهر بمانند، بهتدریج به بیرون رانده میشوند.
در این حالت، چیزی که از بین میرود خودِ «زندگی شهری» نیست؛ پایه اجتماعی آن است. شهر همچنان نمایش میدهد، مصرف میشود و دیده میشود، اما دیگر لزوماً مکانی برای ساختن زندگی بلندمدت نیست.
مسئله اصلی: شهر برای چه کسی ساخته میشود؟
این پرسش شاید از همه مهمتر باشد. اگر سیاست شهری صرفاً به دنبال افزایش گردشگر، جذب سرمایه نمادین، بالا بردن ارزش املاک و ساختن یک برند جذاب باشد، ممکن است در کوتاهمدت موفق به نظر برسد.
اما یک شهر فقط زمانی پایدار است که بتواند همزمان چند گروه را در خود نگه دارد: جوانی که تازه وارد بازار کار شده، خانوادهای که فرزند دارد، کارآفرینی که میخواهد کسبوکارش را توسعه دهد، کارگری که باید بتواند در نزدیکی محل کار خود زندگی کند و سالمندی که دههها در همان شهر زندگی کرده است.
شهر باید بتواند مردم را از یک مرحله زندگی به مرحله بعدی همراه خود ببرد. اگر شهر فقط برای دورهای خاص از زندگی جذاب باشد، بخشی از جمعیت دائماً در حال ورود و خروج خواهد بود. این همان تفاوت میان یک شهر «جذاب» و یک شهر «پایدار» است.
نتیجه؛ شهری که فقط ویترین نباشد
کلانشهرهای امروز با یک انتخاب ساده میان سنت و مدرنیته مواجه نیستند. مسئله پیچیدهتر است. فناوری واقعاً فاصله را کم کرده است. اقتصاد واقعاً جهانیتر شده است. بخشی از فعالیتهای اقتصادی واقعاً میتوانند از مراکز گرانقیمت فاصله بگیرند. و شهرها نیز واقعاً برای بقا باید بتوانند خود را با این تغییرات تطبیق دهند.
اما پاسخ به این تغییرات نمیتواند فقط ساختن یک ویترین جذابتر باشد. شهر برای بقا به اقتصاد مولد، مسکن قابل دسترس، خانواده، کسبوکارهای پایدار و امکان ارتقای اجتماعی نیاز دارد. هنر، فرهنگ، گردشگری و سرگرمی میتوانند روی این پایهها شهر را جذابتر کنند؛ اما نمیتوانند همیشه جای آنها را بگیرند.
شاید مسئله اصلی شهرهای بزرگ امروز همین باشد: آنها بیش از گذشته بلدند جذاب باشند، اما آیا هنوز بلدند زندگی بسازند؟ شهری که فقط برای تماشا، مصرف و تجربه طراحی شده باشد، ممکن است مدرنترین ویترین جهان را داشته باشد؛ اما اگر نتواند خانوادهها را نگه دارد، کسبوکارهای مولد را جذب کند و امکان ساختن یک زندگی بلندمدت را فراهم آورد، دیر یا زود با یک تناقض روبهرو خواهد شد:
شهری که هر روز شلوغتر دیده میشود، ممکن است هر روز از زندگی واقعی خالیتر شود.
