شهر پایدار: ایدهآلی که شاید هرگز وجود نداشته
بحث دربارهی شهر پایدار معمولاً با این پیشفرض شروع میشود که برخی شهرها یا برخی الگوهای شهری پایدارند و برخی دیگر نیستند، و کار ما این است که بفهمیم کدام الگو درستتر است شهر فشرده یا شهر پراکنده، تراکم بالا یا فضای باز بیشتر. اما نویمن، این کل چارچوب را کنار میگذارد و یک سؤال رادیکالتر مطرح میکند: آیا اصلاً تا به حال شهری، بهتنهایی، پایدار بوده است؟
پاسخی که او میدهد این است: نه. و دلیلش هم چیزی نیست که به شکل شهر یا تراکم آن مربوط باشد.
شهرها همیشه به جای دیگری وابسته بودهاند
استدلال نویمن ساده و در عین حال بنیادین است: شهرها از ابتدای تاریخشان، هرگز نتوانستهاند خودکفا باشند. آنها همیشه برای تأمین غذا و کالا به سرزمینهای اطرافشان وابسته بودهاند. این وابستگی در طول تاریخ شکلهای مختلفی داشته: در دورههایی از طریق غارت و اخذ خراج از مناطق پیرامونی، و در دوران معاصر از طریق یارانهها و جریان منابع از بیرون. به بیان دیگر، شهر هیچوقت یک واحد بسته و خودبسنده نبوده که بتواند بدون تکیه بر منابع بیرون از خودش، به حیات خود ادامه دهد.
این نکته وقتی معنای خودش را کامل نشان میدهد که آن را کنار تعریف رایج از پایداری بگذاریم. یکی از تعاریف شناختهشده که در سطح جهانی هم پذیرفته شده، پایداری را اینطور توصیف میکند: برآوردن نیازها و آرزوهای نسل حاضر، بدون آنکه توانایی نسلهای آینده برای برآوردن نیازهایشان به خطر بیفتد. این تعریف، پایداری را در قالب یک فرایند در طول زمان میبیند، نه در قالب یک وضعیت ثابت. نویمن از همین منطق استفاده میکند تا نشان دهد شهر، بهعنوان یک پدیدهای که همیشه از بیرون تغذیه شده، از اساس نمیتواند بهتنهایی مصداق این تعریف باشد.
فرم، عکسی از یک لحظه است
برای اینکه بفهمیم چرا این نتیجهگیری غیرمنتظره از کجا میآید، باید به نقطهی مرکزی استدلال نویمن در سراسر مقاله برگردیم: تفاوت میان «فرم» و «فرایند». او میگوید فرم، همانطور که زیستشناسان و زمینشناسان آن را میفهمند، خروجیِ یک فرایند تکاملی است؛ فرم یک عکس لحظهای است، یک وضعیت ثابت در یک نقطهی مشخص از زمان. و چیزی که ثابت و لحظهای است، اساساً نمیتواند بر اساس معیار پایداری که ذاتاً معیاری زمانی و فرایندی است سنجیده شود.
نویمن این را با یک تشبیه روشن میکند: پرسیدن اینکه «آیا شهر فشرده پایدار است؟» مثل این است که بپرسیم «آیا بدن پایدار است؟» بدن، در هر لحظه، یک شکل مشخص دارد؛ اما سؤال درست این نیست که آیا خودِ این شکل پایدار است، بلکه این است که آیا موجودی که در این بدن زندگی میکند، به شیوهای پایدار زندگی میکند یا نه. به همین ترتیب، سؤال دربارهی شهر هم نباید این باشد که «کدام فرم شهری، فشرده یا پراکنده، پایدار است؟»، بلکه این است که «آیا فرایندهایی که شهر را میسازند و آن را اداره میکنند، پایدارند؟»
از این زاویه، وقتی میگوییم «شهر پایدار» بهعنوان یک موجودیت مستقل و بسته، داریم دقیقاً همان اشتباه را تکرار میکنیم: شهر را بهعنوان یک فرم ثابت در نظر میگیریم، در حالیکه شهر همیشه بخشی از یک شبکهی بزرگتر از روابط و جریانهای در حال تغییر با محیط پیرامونش بوده و هست.
یک استعارهی انگیزشی، نه یک واقعیت قابل دستیابی
نویمن نتیجه میگیرد که «شهر پایدار» را باید بهعنوان یک استعارهی انگیزشی (motivating metaphor) در نظر گرفت چیزی شبیه به یک نقطهی هدایتکننده که ما را به سمت خودش میکشاند، اما شاید هرگز بهطور کامل به آن نرسیم، و شاید اساساً نتواند بهطور کامل وجود داشته باشد. او این را با احتیاط بیان میکند: میگوید تلاش برای دستیابی به پایداری صرفاً از طریق ابزارهای فیزیکی، یعنی صرفاً با تغییر شکل و فرم شهر، بیمعناست. این جملهی نهایی است که کل مسیر استدلالی مقاله را جمعبندی میکند: نهفقط شهر فشرده بهتنهایی پایدار نیست، بلکه هیچ فرم شهریِ دیگری هم، بهصرف شکل ظاهریاش، نمیتواند چنین برچسبی بگیرد.
پس آیا این ایدهآل را باید کنار گذاشت؟
نویمن به این نتیجهی منفی بسنده نمیکند و یک مسیر جایگزین هم پیشنهاد میدهد. او میگوید اگر بپذیریم شهر را باید بهعنوان مجموعهای از فرایندهای همتکاملی (coevolutionary) در نظر گرفت یعنی فرایندهایی که بهطور مداوم بین شهر و ساکنانش، و بین شهر و محیط پیرامونش در جریاناند و هر دو طرف را بهتدریج تغییر میدهند آنگاه میتوان شاخصهای پایداری را نه فقط به محیط ساختهشده، بلکه به مجموعهای گستردهتر از عوامل نسبت داد: زیستمحیطی، اجتماعی، اقتصادی، مدنی، مالی و زیرساختی. از این منظر، ایده و آرمان شهر پایدار، بهعنوان چیزی که باید همواره به سمتش حرکت کرد، نه چیزی که یکبار برای همیشه بهدست میآید، همچنان هدفی قابل دفاع باقی میماند.
نتیجه
نتیجهای که به دست میآید، بحثی صرفاً دربارهی شهر فشرده در برابر شهر پراکنده نیست؛ بلکه پرسشی عمیقتر دربارهی خودِ چارچوبی است که این مناظره در آن شکل گرفته. اگر بپذیریم که هیچ شهری، در هیچ لحظهای از تاریخ، توانسته بدون اتکا به منابع بیرون از خودش دوام بیاورد، آنگاه بحث بر سر اینکه کدام فرم شهری «پایدارتر» است، از همان ابتدا روی یک فرض نادرست بنا شده: اینکه پایداری چیزی است که با انتخاب فرم درست بهدست میآید. نویمن نشان میدهد که مسئله اصلاً در انتخاب بین دو فرم نیست؛ مسئله در این باور مشترک است که شکل فیزیکی شهر، بهتنهایی، میتواند حامل یا ضامن پایداری باشد. و اگر شهر همیشه، در همهی اَشکالش، به بیرون از خودش وابسته بوده، آنگاه شاید پرسش «کدام شهر پایدار است؟» را اصلاً نمیتوان دربارهی خودِ شهر پرسید باید آن را دربارهی فرایندهایی پرسید که شهر و اطرافش را به هم متصل نگه میدارند.
